Tek Cümlelik Nobel Edebiyat Ödülü Açıklamaları (1990-2017)

Açıklamaları Nobel’in sitesinden çevirdim -kesin başkaları çok daha nitelikli bir şekilde çevirmiştir, amacım elbette iyi çeviriden ziyade yakın okuma yapmak ve çeşitli kelimeler üzerinde vakit harcamak. Nobel Edebiyat Ödülü veren jüriler kendilerini ne denli edebi bir biçimde açıklıyorlar? Dünyanın edebiyat olayı olarak görülen o törene dair, bir ya da birkaç tweet uzunluğundaki metni sunarken hangi sözcükleri imtinayla seçiyorlar? Kendilerine, geçmişe yönelik, en iyi “ödül açıklaması” ödülü verseler hangi açıklamaya verirler acaba? Benim üç adayım: Coetzee (yabancılık), Munro (rakipsizlik) ve Alexievich (çokseslilik).

2018 yılında, akademi üyesi Katarina Frostenson’ın eşi, suçu ispatlanmış tecavüz suçlusu Jean-Claude Arnault’a dair 18 kadın tarafından yöneltilen taciz suçlamaları sebebiyle Nobel Edebiyat Ödülü verilmiyor. Hollywood karıştı, İsveç karıştı, pek çok yerde eylemler, tartışmalar kaynamakta, darısı hayatın her alanında Türkiye’nin başına… 

Yakın geçmişi merak ettiğimden ve de çevirmeyi denerken üşengeçlik gösterdiğimden 1990’a kadar iz sürdüm.


2017
Müthiş duygu yüklü romanlarında, dünyayla olan aldatıcı bağlarımıza dair aldatıcı duyularımızın altındaki dipsiz boşluğu açığa çıkaran Kazuo Ishiguro.

2016
Büyük Amerikan şarkı geleneğinde yeni şiirsel ifadeler yarattığından Bob Dylan.

2015
Zamanımızda, acı çekmeye ve cesarete dair anıt olan çoksesli yazıları sebebiyle Svetlana Alexievich.

2014
Kavranması güç insan yazgılarını anımsatan ve zanaatin yaşam-dünyasının gizemini aralayan hafıza sanatı sebebiyle Patrick Modiano.

2013
Çağdaş öykücülüğün ustası, Alice Munro.

2012
Halisünatif gerçekçiliğiyle halk hikâyelerini, tarihi ve çağdaşı kaynaştıran, Mo Yan.

2011
Sıkıştırılmış, yarı saydam imgeleriyle bize gerçekliğe ferah bir erişim sağladığı için, Tomas Tranströmer.

2010
İktidar yapılarının haritacılığına ve bireyin direniş, isyan ve bozgununa dair dokunaklı imgeleri sebebiyle, Mario Vargas Llosa.

2009
Şiirsel yoğunluk ve nesrin samimiyetiyle, mülksüzleştirilmişlerin peyzajını tasvir eden, Herta Müller.

2008
Yeni başlangıçların, şiirsel macera ve duyumsal esrimenin yazarı, hüküm süren uygarlığın ötesinde ve berisindeki insanlığın kaşifi, Jean-Marie Gustave Le Clézio.

2007
Kadın deneyiminin destansı anlatıcısı; kuşku, ateş ve öngörülerle dolu bir güçle bölünmüş uygarlığı tetkik eden, Doris Lessing.

2006
Doğup büyüdüğü kentin melankolik ruhunun arayışında, kültürlerin çarpışması ve iç içe geçmesine dair yeni semboller keşfeden, Orhan Pamuk.

2005
Oyunlarında gündelik gevezeliklerin ardındaki uçurumların örtüsünü kaldıran ve tahakkümün kapalı odalarına girişi zorlayan, Harold Pinter.

2004
Romanlarında ses ve karşı-seslerin ahenkli akışıyla ve oyunlarındaki olağanüstü dilsel coşkunlukla toplumun klişelerini ve hükmedici gücünü su yüzüne çıkaran, Elfreide Jelinek.

2003
Yabancı figürün şaşırtıcı dahil oluşunu sayısız kılıkta resmeden, John M. Coetzee.

2002
Tarihin barbar keyfiliğine karşı bireyin kırılgan deneyiminin tarafını tutan yazınıyla, Imre Kertész.

2001
sezgi yüklü anlatısı ve dürüst tetkiklerle yüklü çalışmalarıyla, bastırılmış tarihlerin mevcudiyetine tanık olmaya zorlayan, Sir Vidiadhar Surajprasad Naipaul.

2000
Evrensel geçerlilik, keskin sezgiler ve dilsel becerilerle dolu bir külliyatla, Çin roman ve dramasına yeni yollar açan, Gao Xingjian.

1999
Tarihin unutulmuş yüzünü resmeden, yerinde duramayan kara masallarıyla, Günter Grass.

1998
Mütemadiyen hayal gücü, tutku ve ironiye dayanan kıssalarıyla, yakalanması güç gerçekliği kavramamızı sağlayan, José Saramago.

1997
İktidarı oyarken ve ezilenlerin onurunu savunuruken Orta Çağ’ın soytarılarına öykünen, Dario Fo.

1996
İronik hassasiyetiyle insanlığın hakikatindeki parçaların tarihsel ve biyolojik bağlamına ışık tutan bir şiirsellik sebebiyle, Wislawa Szymborska.

1995
Lirik güzellik ve etik derinliğe sahip çalışmalarıyla, günlük mucizeleri ve sürmekte olan geçmişi yücelten, Seamus Heaney.

1994
Günümüz insani açmazlarının huzursuz bir tasvirini kurmak için hayat ve miti birbirine geçiren, şiirsel bir güçle hayali bir dünya yaratan, Kenzaburo Oe.

1993
Önsezilerinin gücü ve şiirsel ifadeleriyle nitelenen romanlarıyla, Amerikan gerçekliğinin esas çehresine hayat veren, Toni Morrison.

1992
Tarihsel bakışla sürdürdüğü müthiş parıltılı şiirsel külliyatla, çok kültürlülüğe dair özverilerinin bir çıktısı olarak, Derek Walcott.

1991
Fevkalade epik yazımıyla -Alfred Nobel’in ifadesiyle- insanlığa müthiş faydalar sağlayan, Nadine Gordimer.

1990
Geniş ufuklarla dolu coşkulu yazımıyla, tensel zekası ve hümanist doğruluğuyla nitelelen, Octavio Paz.

Emily Reynolds – Kendimi İmha Etmek İçin İçiyorum (Çeviri)

Gazetecilerin kendi hayatlarına dönüp baktıkları alkolizm denemeleri ilgimi çekiyor. Çeviriden anlamam, daha önce William Leith’in “İçkinin hayatımı teslim almasına nasıl izin verdim” yazısını çevirmeye çalıştım. Şimdi de meseleye daha olumlu bir yerden yaklaşan Emily Reynolds’un yazısını çevirmek istedim. Metinle yakınlaşayım diye… Aradaki perspektif farkı herhâlde Trainspotting ve Requiem for a Dream arasındakinden birazcık daha kısa ve çok daha sorunsuz. İki yazının yazarlarının ortak özelliği, gayet iyi işleyen alkolikler (high-functioning alcoholic) olmaları, özgeçmişleri epey parlak. 20’lerindeki Reynolds’ın bu metindeki düşünceleri yıllar içinde değişmeye teşne olabilir çünkü alkolizme giden yol ile ilgili üç ana kaynak olarak andığı biyoloji (genetik), toplumsallık ve psikoloji alkolizme giriş ve çıkış için önemli bir diğer bileşeni içermiyor: fizyoloji. Elbet yıllar sonra yeni bir metin yazdığında, o, başka birinin yazdığı başka bir metin ve hayat anlatısı olacak. Belki de sabit kalır bir Demirkubuz karakteri gibi. Neyse, hamiş vakti: bu yazıyı çevirmeye çalıştığım birkaç gün içinde bir yandan da Sharp Objects izliyor olmak beni yine kör kuyulara sürükledi, sürüklüyor.


Kendimi İmha Etmek İçin İçiyorum

Bırakmak çok kolay, yine de imkânsız gibi geliyor

Emily Reynolds, 27 Ağustos 2018, Medium

(Metnin aslı)

İlk defa sarhoş olduğumda -gerçekten sarhoş- 14 yaşındaydım. Aylardan yazdı, tek başımaydım; annem hemşireydi ve günde 16 saat çalışıyordu, beni yapacak hiçbir şeyin olmayan bir evde yalnız başıma bırakıyordu. Herhalde başka bir genç bu kazara özgürlük içinde alem yapmaya başlardı. Ben, basitçe hiçbir arkadaşı olmayan ben, başımı belaya sokmadım -en azından o zamanlarda aşikar olacak bir belaya.

Rutinim basitti. Sabah 9’da kalkar ve bilgisayarı açar, karanlık ve soluk çalışma odasında, gece yatma vakti gelene kadar yabancılarla konuşurdum. Bir gün içki içmeye karar verdim.

Ailemin alkol dolabını açmaya beni itenin ne olduğuna dair hiçbir fikrim yok. Bildiğim tek şey bunu bir zorunluluk gibi hissettiğim; içmek hoşuma gitmedi, daha ziyade bir mecburiyet ya da garip bir sorumluluk hissettim. Öylesine bir yudum almadım, uçarı bir şekilde keyiflenmedim, bu eylem bana bir kuralı yıkmanın yasadışılığının heyecanını da vermedi. Yavaşça ve angarya bir işmişçesine neşesizce lıkırdatarak içtim, ta ki birkaç saat sonra annemin oturma odasının pencere camına ısrarla vurmasıyla uyanmama dek. Ben sızmışım, o da anahtarlarını unutmuş. Beni yatırdı, bir daha bunun hakkında konuşmadık.

Hâlâ hayatında ilk kez partilerde sarhoş olmuş arkadaşlarımı kıskanırım, büyük kardeşlerinden şeftali schnapps şişeleri ya da köpek öldüren şarap çalmış, rutubetli çimenlerin üzerinde kendilerinden geçmişlerdir; aşırı eğlenmekten dolayı hastalanan bu kişileri çok kıskanırım. O zamanlar, içki içmek benim için bir eğlence olmadı -zevk ve keyif de yoktu. O günlerde farkına varmadığım -hem içme arzum hem de bu konuda nasıl davrandığım ile ilgili olan o- şey, hayatımın büyük bölümüne hükmeden ve bağımlılık hakkında çok şey anlatan, kayıtsızlığa dair sonu gelmeyen bir arayıştı.

Benim için hiçbir yere varmamanın en hızlı yolu

Eğlenmek istemediğim için, başka hiçbir şey hissetmek de istemiyordum. İstediğim, olduğum her şeyden tamamen sıyrılmaktı: imha olmak ve tekrardan inşa etmek. Bireyliğimin en temel hâline indirgenmek, mutlak boşluk olmak istiyordum. Bedenimden bir şekilde ayrışmak, mümkünse var olduğumu unutmak istiyordum.

O noktaya acıyla da geldim, tıbbi malzeme kutusundan çaldığım neşterle tenimden şeritler keserken; sonraları uyuşturucu ve seks ile, ve kendimi aç bırakarak. Ama içmek daha hızlıydı -ve hâlâ, bugün de, benim için hiçbir yere varmamanın en hızlı yolu.

. . .

Garip bir şekilde, bana alkol ile ilgili çok fazla şey hatırlattığı için bir mouse pad aldım. Bir Louis Wain baskısı —bir masanın etrafında duran beş kedi, küçük kapları içmek için dolduruyorlar. Kedilerin bazıları oldukça sevimli, yüzlerine düzmece bir sırıtma iliştirilmiş. Ama iki tanesi manyakça duruyor, süte bakarken tamamen kafayı yemiş gibi.

Eğer bunlar romantik şeyler gibi geliyorsa, sebebi öyle hissetmemdir —gerçekten bunaltıcı bir takıntı. Yedi ay ayık kaldıktan sonraki ilk içkim, aşık olmak gibiydi. Bir arkadaşımla akşam yemeğine çıkıp birer bardak şarap içmeye karar verdik —sadece bir bardak. Bir şişe aldık, sonrasında kendi payımın sonuna geldim, bir çocuğun gazoz içişi gibi kana kana içtim. Başım döndü, hakikaten yükselmiş hissettim —sanki ilk buluşmadaymışım gibi. İçkimi bitirdim. Restoranı terk ettiğimizde, bir an duraksadım ve onun bardağının dibindeki tortuyu da içtim. İğrençti. Erotikti. O an, hayatımda o güne kadar yaptığım her şeyden daha mantıklı geldi.

Heyecanın bir kısmı da risk, elbette, başınıza gelenlerini umursamamak —hasta olmak, canın yanması, hatta ölmek. Tekrar içmeye başlamamdan aylar önce, yiyeceğimiz yemeğin kuliner değerine ikna olmayan bir adamla steak tartare yerken, şeylerin birincil olarak keyif vericiliklerinden değil aynı zamanda risklerinden de keyif aldığımı fark ettim. Ağzımdaki çiğ etin tadını ne kadar seviyordum, ya çiğ yumurtanın? Bana ne kadar lezzetli geliyordu, gerçekten? Peki ya bu zevkin ne kadarı yediğim şeyin beni hasta edebileceği fikriyle ilgiliydi —basit, alelade bir şekilde hasta edebileceği? Belki de bu gibi riskleri alan bir insan olduğum fikrini sevdim.

Bu aynı zamanda da eğlenceli! Sıkça kayıtsızlık hissine düşüyorum, evet, ama bu bir öte yandan da neşenin olmadığı anlamına gelmiyor: Asla iki üç içkiden sonra, sokakta bir partiye, buluşmaya ya da bir pub’a giderken, umut ve imkânlarla dolu o geceyi, özellikle, daha fazla alkolü düşünürken içinde olduğum ruh hâlinden daha iyi hissetmedim. Simya tuttuğunda — hâlâ kontrol elindeyken, daha çok içkinin geleceğini ve seni hiçbir şey ya da hiçbir kimsenin durduramayacağını bilirken— gerçekten büyülü bir durum oluyor. İçmek seni yaşamın vahşi kalbinin içine yerleştiriyor: Yozlaşmış, duyumsal ve özgür hissediyorsun, tüm sinirlerin zaptedilemez bir feral enerjiyle doluyor.

Yine de çaresiz, huzursuz bir heyecan, sabah işe gideceğini hatırladığın bir partide olmak gibi, yarım saat içinde terk etmen gereken bir otel odasında sevişmek gibi, yazın bütün o güneşi altında güneş kremsiz yatmak gibi, yanacağını bilmek fakat ânı da korumaya çalışmak istemek, teninin sıcaklığının tadını çıkarmak. Bir şeyden çıkabilecek şeyi sonuna kadar çekmek için yapılan doyumsuz bir baskı —teninin tamamına sokulan o somut, yükselen delilik.

İçki içtiğin için uğultuyu da, harareti ve heyecanı da hissediyorsun, o tanıdık parıltı boğazında başlıyor ve yavaşça bütün bedenine yayılıyor. Yüzün kızarıyor; kalçaların ateş saçıyor, omzundaki altın rengi saçların güneşte parlıyor. O ânın sonsuza dek süremeyeceğini biliyorsun —sonsuza dek sarhoş kalamazsın, hayatını bu şekilde yaşayamazsın — ama aynı zamanda duramazsın da, bunu elinden bırakamazsın. Bir battaniye gibi ona sarılırsın, seni terk etmeye, gitmeye çalışan bir sevgilinin bacağı gibi.

. . .

Alkol sana ne yapıyor, tam olarak? Şişiriyor ve lekeler bırakıyor, tenini kuru, kızarık ve kabarık hâle getiriyor. Organlarına zarar veriyor, birden ve rastgele bir biçimde, sebepsiz ve habersiz yere bedenine sancılar saplıyor. Tüm sabahları imkânsız kılıyor, daimi bir akşamdan kalmalık hâli, kalınan bir akşamı ortadan kaldırıyor, artık uyandığında hep sanki birkaç araba çarpmış gibi hissetmeye uyum sağlıyorsun. Sabahları yemek yemek için fazla hasta hissediyor, o yüzden akşamları saçma derecede fazla tıkınıyorsun.

Alkol aynı zamanda arkadaşlıklarına da zarar veriyor, insanların senden bıkmasına sebep oluyor. Kötü kararlar vermene ve aslında unutmaman gereken şeyleri unutmana yardımcı oluyor. Seksi mahvediyor: seni pasaklı ve çekici olmayan bir hâle getiriyor, ya da basitçe, sızmana sebep oluyor. Alman gereken ilaçları almıyorsun. Mesajlara cevap vermeyi unutuyorsun, ya da daha kötüsü, kin dolu, fazla içten veya ayık olduğunda hissediyor olsan bile o anda yanlış ifade ettiğin ya da dönüşü olmayan bir tutkuyla yazdığın mesajlar gönderiyorsun. Kimliğin olmadan sana hizmet vermeyeceğini söyleyen market görevlisine çıkışıyorsun, sokakta sevdiğin insanlara bağırıyorsun ve sonunda neden sinirli olduğuna dair hiçbir hatırân olmadan uyanıyorsun. Arkadaşın o gün eve erken dönmek istediğinde ya da daha fazla içmek istemediğinde tedirgin oluyorsun. Eğer içkin biterse ve daha fazla alman mümkün değilse, panikliyorsun, hakiki bir varoluşsal korku boğazının etrafını sarıyor. Seni tehlikeye sokuyor ve birinin yardımlarına karşı çok acımasız ve dobra kılıyor.

Henüz bilmediğim şey, içmenin beni öldürüp öldürmeyeceği

Aynı zamanda seni çok temelden değiştiriyor. Bazı çalışmalar alkolizmin, tıpkı travma gibi, nöral yollarını baştan sona değiştirdiğini iddia ediyor: Alkol beynini yeniden yapılandırıyor, nöronlarında seni içmeye devam etmek zorunda hissettiren örüntüler kuruyor.

Bağımlılık, çoğumuz için, kendimizi dönüştürme arzusuyla başlıyor: kendimizi yeni bir şey ya da yeni birisi olarak biçimlendirme ve kaçınılmaz olmadığını umduğumuz o diğer kısımları reddetme. Ve bunu başarıyor: Kemiklerini, kanını, beynini değiştiriyor. Umduğun dönüşüm bu değil, ama yine de oluveriyor.

. . .

Ben şanslıyım. 26 yaşındayım, yani genç yaştayım. Sıkı çalışıyor, iyi iş görüyorum. İçki yüzünden işe gidemediğim ya da çalışırken sarhoş olduğum bir durum hiç olmadı. Asla bir teslim tarihini kaçırmadım, en dibe vurduğum anlarda bile. Bir ultrasonda karaciğerimin zarar gördüğü ortaya çıktığında, çok geç kalmadığımı, eğer istersem bunu düzeltebileceğimi söylediler. Ben de, hayati bir şekilde, yardım almaya dair yetenekliyim: İyileşmenin ne demek olduğunu ve oraya varabilmek için neler yapmam gerektiğini anlıyorum. Bunu daha önce de yaptım, şu anda da yapmaya devam ediyorum.

Henüz bilmediğim şey, içmenin beni öldürüp öldürmeyeceği. Beni baştan çıkartan bu: İyileşmek hem çok kolay hem de imkânsız. Sonuçta, içki içmemekten daha kolay ne olabilir? Eve giderken iki şişe şarap almayı bırakmaktan? Arkadaşlarınızla aynı hızda içmekten, dört durak gittiğiniz bir yolculukta yanınıza matara almamaktan, buzdolabına şarap almak için her gittiğinizde bardağınızı ağzının son noktasına kadar doldurmamaktan?

İçmek sizi bencil, sevgisiz ve kaba yapabilir, önceliklerinizi sizi tanınmayacak hâle getirecek kadar yer değiştirebilir, sizi alçak, vurdumduymaz, zalim, düşüncesiz ve zor bir insan yapabilir. Çoğu zaman da bu bir seçimmiş gibi gelir: o şeyler olmayı, yaptıklarınızı, gerçekten söylememeniz gereken o şeyleri söylemeyi siz seçmişsiniz gibi hissedersiniz.

Yine de durmazsınız. Şaraplarla dolu reyondan sepetiniz boş geçemezsiniz. Birisi tek değil de duble ister misiniz dediğinde, “yok, teşekkür ederim” demezsiniz. Arkadaşınız tuvaletteyken barda bir shot daha atarsınız. Biriyle beraber yemek pişirirken o kişi arkasını döndüğünde şişeden bir yudum alırsınız. Marketten ekşimiş, alkol kokan nefesinizi saklamak için sakız alma amacıyla yolunuzu uzatırsınız. Bağımlılık bazen pasif hissettirir, sanki sizin başınıza gelmiş bir şey gibi. Ama bazen de aktiftir. Bazen kurban değil de fail sizsinizdir. Bazen, zararı yaratan bizzat sizsinizdir.

Korkunç olan şeyse, tedavinin mümkün olmasıdır, erişilebileceğini bilirsiniz. Onu gördünüz! Ona dokundunuz! Bizzat deneyimlediniz. Buluşmalara gidersiniz, doktorunuzu görürsünüz, terapistinize nasıl hissettiğinizi anlatırsınız. Aşık olduğunuz kişilerin nasıl ayık olmayı başardığını ve bunu devam ettirdiğini; arkadaşlarınızın, zorlu adımlarla, nasıl daha iyiye doğru gittiklerini izlersiniz. Belki siz de iyileşirsiniz; bir haftalığına, birkaç aylığına, bir yıllığına. Belki onun bıraktığı boşluk yavaş yavaş başka, daha iyi şeylerle dolar. Belki de neden tekrar içmeye başlamak istediğinizi ifade edemezsiniz, kendinizden hâlâ neden bu kadar uzakta olduğunuzu anlayamazsınız.

Bunu çözmeye çalışabilirsiniz, bunu yapan ilk kişi de olmazsınız. Bağımlıların doğuştan mı yoksa sonradan mı böyle oldukları epey tartışılmıştır, hem bağımlıların kendileri tarafından, hem onlar üzerine çalışanlar hem de onları sevenler tarafından. Bazı çalışmalar alkolizmin belirli genlerle ilişkili olduğunu iddia eder, biz de alkol problemi olan bir ebeveyn veya kardeş sahibi olmanın aynısını yapma ihtimâlini artırdığını biliriz. Travma — tecavüz, şiddet, çocuk istismârı — da çeşitli madde bağımlılıklarına eğiliminiz üzerinde etkilidir. Biyolojik, toplumsal ve psikolojik etkilerin sert bir karışımının alkolizme katkısı olduğu söylenebilir.

Bunları nasıl yorumlamalı? Hangi anların bir anlamının olduğu, hangilerinin olmadığını, süregiden akıl sağlığımda yer eden kayar kapıları nasıl çözebilirim? Travma yaşadığımı biliyorum; ailemde bağımlılığa meyil olduğunu biliyorum; büyük annem, babamın annesi, alkolik ve uyuşturucu/ilaç bağımlısıydı. Bir keresinde eve arkadaşlarıyla geldiğinde, babam onu koridorda sızmış hâlde bulmuş. Bu olaydan sonra, onun evde sarhoş mu ayık mı olduğunu bilemediğinden, eve insanları davet etmeyi bıraktı.

Babamın kardeşini, halamı aramalıyım, bunun hakkında konuşmak, bununla ilgili bir hikâye üretmeme yardım etmesi, bu sayede de kendimin neden bu şekilde olduğumu açıklayabilmemi sağlamak için. Hikâyeyi ete kemiğe büründürmem anlamına gelir bu, bu hikâyeyi kendime ve diğer herkese anlatmak için heybemde taşıyabilirim. Olup biteni anlamlandırmama yardımcı olur.

Yine de bunu yapmaya kendimi iknâ edemiyorum. Bunu yapmak bir nevi kaçınılmazlık hissini davet edecektir, ve bunun kaçınılmaz olduğunu hissetmek kendimi buna tamamen teslim etmem anlamına, bir çeşit ölüm anlamına gelecektir. Bu da tabiatı gereği kaotik olan bir şeye düzen dayatmak gibi olur. Düzleştirici bir etkisi olur, hayatın kendisini başı, ortası ve sonu olan bir hikâyeye, bir anlatı arkına çevirmek anlamına gelir. Birinci sahne: kuruluş. İkinci sahne: yüzleşme. Üçüncü sahne: çözülüş. Karman çorman bir şeyi düzenli hâle getirmek çekici bir beklenti ama çözülüş gerçek hayatta nadiren filmlerde olduğu gibi gerçekleşiyor.

Keza, neden içtiğim sorusuna yanıt aramanın bir anlamının olmadığını da fark ediyorum. Aynı şekilde, kendinize neden neşeli olduğunuzu, neden içten olduğunuzu ya da neden matematikte iyi olduğunuzu sorabilirsiniz. Kim bilir neden neşelisiniz, öte yandan, işi özünde, kimin umrunda ki? Öylesiniz işte. Ben neşeliyim, içtenim ve akıllıyım. Aynı zamanda, ne sebeptense, alkoliğim.

Kazuo Ishiguro – “Günden Kalanlar”ın Çıkış Fikri (Çeviri)

Kazuo Ishiguro Toronto International Film Festival’da 2017’de bir söyleşi yapmış. Söyleşi temelde Günden Kalanlar’ın (1989) uyarlaması The Remains of the Day (1993) üzerinden bu romanın uyarlama süreci, sinema/edebiyat ilişkisi ve hafızanın kendi romancılığındaki merkezi rolü üzerine. Çevirdiğim kısım, konuşmanın başında (00:00 – 05:14) Ishiguro’nun romanın ana karakteri başuşak Stevens’ın temsil ettiği iki anlam üzerine açıklamasını içeriyor: duygulardan korkmak ve gerçek güçten uzak olmak. Ekonomik ve siyasi krizin kendini iyiden iyiye hissettirmeye başladığı, herkesin bunu konuştuğu fakat herhangi bir etki göstermekten aciz olduğu günlerde Ishiguro ve Günden Kalanlar güncel.

Eleanor Wachtel: Günden Kalanlar’ı yazdığınızda, söylediklerinizi hatırlıyorum, her ne kadar İngiltere’de belli bir zaman ve mekâna bakıyor olsanız da, sizi ilgilendirenin örnek niteliğinde (quintessential) bir İngiliz romanı değil de, duygulanımın iflası olduğunu, romanın duygulanımın iflasına dair bir çalışma olduğunu söylemiştiniz. Neden, o zamanlarda, temanızın böyle bir şey olduğunu düşünüyordunuz?

Kazuo Ishiguro: Duygulanımın iflası romanın sadece bir kısmıydı. Sadece bu değildi. Bu romana iki şey hakkında düşünürken başladım. Başuşak figürünün bu ikisini de hissedebileceğini düşündüm. Birisi az önce söylediğiniz şeydi. Belki duygunun iflası değil ama duygulanımdan korkmaktı ya da duyguların sahnelenmesinden korkmaktı. Arketipik bir figür olarak, İngiliz başuşağı: ben şahsen bir böyle birini tanımıyorum, İngiliz başuşaklarına dair tarihsel bir ilgim yoktu. Ama, ben dâhil, hâlâ herkes İngiliz başuşak stereotipinin ne anlama geldiğini bilir: neredeyse karikatür bir figürdür, acılara katlanan (stoic), olup biteni sakinlikle karşılayan (stiff upper-lip) bir figür. Bu figürü filmler, oyunlar ve kitaplarda gördük, on yıllar boyunca… Ve de bu, dünyanın dört bir yanında tanınan birisi, hayatında İngiltere’ye adımını atmamış birisi İngiliz başuşağının nasıl birisi olduğuna dair bir fikir sahibidir. O yüzden ben de, bu iki şeye dalmak için böylesi uluslararası bilinirlikteki bir stereotipi kullanmaya karar verdim.

Bu figürün hepimizin içinde olan, devreye girmekten, kendimizi aşık olmaya veya olunmaya dair ihtimallere açmaktan, duygusal olarak bağlanmaktan korkan ve bunun yerine profesyonel bir rolün arkasına saklanan yanımızı gayet iyi ifade edebileceğini düşündüm. Bu, başuşak figürünün bana sunduğu şeylerden biriydi.

Ama aynı zamanda başuşak figürü, romanda yapmak istediğim, benim için mutlak surette merkezi olan başka bir şeyi yapmama izin veriyordu. Şunu öneriyordum: bir anlamda, politik bir anlamda, belki politik ve ahlâki bir anlamda, çoğumuz başuşağız. Bununla şunu kastediyorum, ülkeyi yönetenlere dair bir çeşit söz hakkımızın olduğu, demokratik ülkelerde bile tuhaf bir şekilde gerçek güçten çok uzaklaşmış durumdayız. Çoğumuzun yaptığı şey, işlerimiz. İyi işler, küçük işler yapıyoruz ama çoğumuz ülkeleri yönetmiyoruz. Çoğumuz çok uluslu şirketleri yönetmiyoruz. Eğer şanslıysak, bir yerlere yerleşiyoruz. Küçük bir işi yapmayı öğreniyoruz ve yeteneğimiz ölçüsünde o işi en iyi şekilde yapmaya çalışıyoruz ve katkımızı genelde bizden daha üstte bulunan birisine sunuyoruz. Katkımızın iyi bir şekilde kullanılacağını ümit ediyoruz. Ama çoğu zaman bundan emin olamıyoruz. Katkımızı bir şirkete, işverene, bir sebebe veya bir ülkeye sunuyoruz. Bu anlamda, çoğumuzun başuşaklar gibi olduğumuzu düşünüyorum.

Bu kişiden, figürden etkilenmemin sebebi, başuşak olma konusunda çok iyi olma dair isteğiydi. Eninde sonunda her şey işverenine hizmet etmek ile ilgiliydi, katkılarının nasıl kullanılacağını sorgulamanın onu aşacağını düşünüyordu. Ama bu durum hepimizi, belli bir noktada, katkılarımızın onaylamadığımız bir şekilde kullanılmış olduğunu fark etmeye açık hâle getiriyor. Ama çoğumuz için, bu kaderimiz. Küçük dünyalarda yaşıyoruz. Genelde seçme şansımız olmuyor. Yaptığımız katkıdan ne kadar gurur duysak da, ne kadar vakar ve gururla katkımızı sunmuş olsak da, bunu yukarıda birisine sunuyoruz ve orada oldukça gizemli bir şekilde kullanılıyor. Bizim, politik ve ahlâki olarak kontrolümüzden çıkıyor.

Başuşak figürünün metaforik olarak bu iki konuya çok başarılı bir şekilde hizmet ettiğini düşündüm. Başuşak olmaktaki politik ve ahlâki durum, hepimiz bir anlamda başuşağız. Ve hepimiz birer İngiliz başuşağız, çünkü hepimiz, az ya da çok, duyguların dünyasından, duyguların âleminden korkuyoruz. Eğer ilişkilerden doğan zenginliğe yaklaşmak istiyorsak, kendimizi duygusal anlamda incinmeye açık duruma getirmek zorundayız. Ama burası korkutucu bir alan.

Enzensberger, Radikal Kaybeden | [I] Yalıtık Birey (Çeviri)

Enzensberger’in 20 Aralık 2006’da Der Spiegel’de yayınladığı, üç parçalık “Terörist Zihniyeti: Radikal Kaybeden” makalesi‘nin ilk bölümü: Yalıtık Birey.

Bu gazete makalesi nihilizm, kaybeden edebiyatı, depolitizasyon/aşırı-politizasyon kıskacı, modernite ve kent yaşamının yabancılaştırıcı yönleri vb. üzerine metinlerde rastladığım referanslardan biriydi, soyadının hatırda kalıcılığının kontrpuanıyla da olsa gerek asıl makaleye bakma merakı uyandırdı. Tamamını okuduğumda, önceden tanımadığım Enzensberger’i muhafazakar düşünceleri de olan bir liberal olarak düşlemiştim, henüz tam emin olamamakla beraber, Ayrıntı Yayınları’ndan çıktığını gördüğüm “Anarşinin Kısa Yazı” kitabı beni bir başka entelektüel mağlubiyete uğrattı. Enzensberger’in “tepeden” konumunu yer yer sinir bozucu ve bazı değerleri küçük düşürücü bulmakla beraber (ki bu bakışım da bir radikal kaybeden figürüne isnat ediyor) birçok maddi tespitinin nokta atışı, oradan doğru radikal kaybedene dönük yorumlara dair eleştirilerinin kafa açıcı olması sebebiyle, metinle daha yakın bir ilişki kurabilmek adına çevirmeye çalışmak istedim. Kesin daha önceden çevrilmiştir fakat birkaç anahtar kelimeyle yaptığım Google aramasında 6. sayfaya kadar baktım, bulamadım.

Bu tasvirlerle tanımlanabilecek, ya da metnin temsiliyet alanını aşsa da ortaklıklar olduğu yadsınmayacak bazı gerçek/kurgu örnekleri çağırdı bende: başta Foucault’nun Ben, Pierre Rivière tarihçesini; Taxi Driver ve Dog Day Afternoon’u; son yılların Batı veya Uzak Doğu’dan Orta Doğu’ya akın eden şehirden-çıktım-dağa idealistlerini; Ted Kaczynski’yi, 1000 küsür sayfalık intihar mektubu yazan Mitchell Heisman’ı, Freud ve Clastres’in ilkel savaşçılarını; kendini yakan ya da… (beni aştı sonrası…)

Almanya’nın en etkili savaş sonrası yazarlarından biri teröristleri oluşturan etmenleri inceliyor -kolektif bir grup tarafından içerisine alınan ve yeni bir çeşit kaybeden dönüştürülen yalıtık birey.

I. Yalıtık Birey

Kaybeden ile ilgili konuşmak zor, konuşmamak ise aptalca. Aptalca, çünkü nihai bir kazanandan söz etmek mümkün değil ve megoloman Bonaparte’dan Kalküta sokaklarındaki son dilenciye kadar hepimiz aynı kaderle karşılacağız. Zor, çünkü problemin asıl patlayıcı yanını, yani politik yanını, gözardı ederek kendini bir metafiziksel sıradanlık açıklamasıyla tatmin etmek işin kolayına kaçmak anlamına geliyor.

Kaybedenin binbir türlü yüzüne bilfiil bakmak yerine, sosyologlar istatistiklerine bağlı kalıyorlar: medyan değerleri, standart sapma, logaritmik dağılım. Nadiren kendilerinin de kaybedenler arasında olabilecekleri ihtimalini göz önüne alıyorlar. Tanımları açık bir yarayı kaşıyor; Samuel Butler’ın dediği gibi, bu kaşıma genellikle yarayı öncesine göre daha da derinleştiriyor. Bir şey kesin: insanlığın kendi yaşamını düzenleyiş biçimleri -“kapitalizm”, “mücadele”, “imparatorluk”, “küreselleşme”- yalnızca kaybedenlerin sayısının günden güne artmasına değil, onlar arasında daha büyük ölçüde bir parçalanmaya sebep oluyor. Kaybeden kaderini kabullenip teslim olabilir; kurban bir tatmin talep edebilir; yenilen bir sonraki tur için hazırlanmaya başlayabilir. Ama radikal kaybeden kendini tecrit eder, görünmez olur, kendi sanrısını korur, enerjisini saklar ve kendi zamanının gelmesini bekler.

Kendilerini nesnel, maddi kriterlerle tatmin edenler, ekonomistlerin indisleri ve deneycilerin çarpıcı bulguları, radikal kaybedenin asıl dramına dair anlamlı hiçbir şey söyleyemeyecekler. Başkalarının onun hakkında düşündükleri -rakipleri veya kardeşleri, uzmanlar veya komşular, okul arkadaşları, patronlar, arkadaşlar ya da hasımlar- yeterli bir motivasyon değil. Radikal kaybedenin kendisi aktif rol almalı, kendini ifade etmeli: Ben bir kaybedenim ve kaybedenden başka bir şey değilim. Kendini buna ikna etmediği sürece, hayat ona kötü davranabilir, yoksul ve güçsüz olabilir, acıyı ve yenilmeyi tadabilir, ama kendisini kazananlar olarak görenlerin yargısını kendisininmişçesine kabullenene kadar radikal bir kaybeden olmaz.

Hiç kimse zorunda olmadıkça radikal kaybedene aldırış etmez. Bu his ise karşılıklıdır. Yalnız olduğu sürece -ki çoğunlukla epey yalnızdır- yola koyulmaz. Kendi hâlinde görünür, sessizdir -uykudadır. Ama kendine dikkat çektiğinde ve istatistiklere girdiğinde, şok edici bir dehşet uyandırır. Varoluşu, diğerlerine onun olduğu noktaya gelmek için ne kadar az bir mesafeleri olduğunu hatırlatır. Belki de tam vazgeçmek üzereyken birisi ona yardım etmiştir. Ama buna iştirak etme amacıyla değil, zaten bu işin bir parçası olarak, işbirlikçi olarak, da görünmez yaptıkları. Birçok meslek için kaydeden bir araştırma nesnesi, bir varoluş sebebi anlamına gelir. Kendilerini kaybedenlerin arasında görmeyen sosyal psikologlar, sosyal hizmet görevlileri, sosyal politika uzmanları, suçbilimciler, terapistler ve diğerleri o olmasa işsiz kalırlar. Ama en iyi ihtimalle, müşterileri onlar için müphemdir: empatileri açıkça tanımlanmış profesyonel sınırları bilir. Bildikleri şey, radikal kaybedenin ulaşılması zor olduğu, ve nihayetinde, tahmin edilemez olduğudur. Ofislerinden geçen yüzlercesinin arasında yolun sonuna kadar gitmeye hazır olan o kişiyi teşhis etmek yapabileceklerinin ötesindedir. Belki bunun bürokratik niyetlerle telafi edilebilir bir sosyal mesele olmadığını duyumsarlar. Bu sırada kaybeden, alttan alta, kendi işinde gücündedir [keep his own counsel]. Belanın peşindedir. Sessiz kalır ve bekler. Hiçbir şey belli etmez. Korktuğu tam da budur. Tarihsel anlamda, bu korku oldukça eskidir, ama bugün her zaman olduğundan daha haklıdır. Toplumda bir nebze gücü olan birisi ara sıra radikal kaybedende olan ve etkisizleştirilemeyecek o devasa yok edici enerji hissini duyar, ona ne kadar anlamlı veya ciddi gelse de.

Her an infilak edebilir. Sorununa dair hayal ettiği tek çözüm bu olabilir: acı çektiği zalim koşulların daha kötü hâle getirilmesi. Gazeteler her hafta onunla ilgili hikâyeler anlatırlar: iki çocuk babası, karısını, küçük çocuğunu ve sonunda kendini öldürdü. Akıl almaz! Yerel haberlerde bir başlık: Bir Aile Trajedisi. Ya da apartmanda barikat kuran bir adam, ondan para isteyen ev sahibini rehin almış. Sonunda polis olay mahaline geldiğinde, ateş etmeye başlıyor. Sonrasında adamın “cinnet” (amok) geçirdiği söyleniyor, kelimenin orijinal Malayca anlamıyla. Kurşun yağmurunda yere yığılmadan önce bir polisi öldürüyor. Bu patlamayı neyin tetiklediği belirsiz kalıyor. Belki karısının dırdırları, gürültücü komşular, bardaki bir tartışma ya da kredi başvurusunu iptal eden bir banka. Üstlerinden gelen küçük düşürücü bir ifade bu adamın bir kuleye tırmanıp süpermarketin önünde hareket eden her şeye ateş açması için yeterli, bu katliamın onun da ölümüne sebep olacak olmasına rağmen değil tam da bu yüzden. Hafif makineli tüfeği nasıl oldu da buldu? Nihayet, bu radikal kaybeden, -akneleri yüzünden zorluk çeken on beş yaşında birisi olabilir-, nihayet, yaşamın ve ölümün efendisidir. Haber spikerinin sözleriyle, “kendini öldürmüştür” [dies at his own hands] ve araştırmacılar işe koyulmuşlardır. Birkaç video, kafası karışık birkaç günlük girdisi bulurlar. Ebeveynleri, komşuları, öğretmenleri olağandışı hiçbir şey fark etmemiştir. Birkaç başarısız ders notu, elbette, muhakkak suskunluk -çocuk pek konuşmazdı… Fakat bu bir düzine okul arkadaşını öldürmek için bir sebep olamaz. Uzmanlar kararlarını açıklarlar. Kültür eleştirmenleri argümanlarını ortaya koyarlar. Kaçınılmaz olarak, “değerler üzerine tartışmak”tan bahsederler. Sebep arayışlarından bir şey çıkmaz. Politikacılar kederlerini iletirler. Vakanın münferit olduğuna dair bir sonuca ulaşılır.

Burası doğrudur, hükümlüler daima kolektiflere erişimi olmayan yalıtık bireylerdir. Ve de yanlıştır, çünkü bu münferit vakalar gittikçe daha olağanlaşmaktadır. Bu artış, çok daha fazla radikal kaybeden olduğu sonucuna götürür. “Gelinen nokta” denilen şey budur. Bu nokta dünya pazarına, sınavların düzenleniş biçimlerine ya da ödeme yapmayan sigorta şirketlerine havale edilebilir.

Fakat radikal kaybedeni anlamak isteyen kişiye biraz geriye doğru gitmesi öğütlenebilir. İlerleme, insanların ıstırabını sonlandırmadı ama onu derinden değiştirdi. Son iki yüzyıl boyunca, daha başarılı toplumlar yeni haklar, yeni beklentiler ve yeni talepler için mücadele verdi ve bunları tesis etti. Kaçınılmaz kader nosyonunu tasfiye etti. İnsan onuru ve insan hakları gibi kavramları gündeme aldı. Tanınma için mücadeleyi demokratikleştirdi ve yerine getiremediği eşitlik beklentileri uyandırdı. Aynı zamanda, gezegenin tüm sakinlerine, saat başı ve her televizyon kanalında, eşitsizliğin sürekli olarak yayınlanmasını sağladı. Sonuç olarak, ilerlemenin tüm evrelerinde, insanların hayal kırıklığı kapasiteleri de bunlarla birlikte arttı.

Felsefeci Odo Marquard “Kültürel ilerlemenin gerçekten başarılı olduğu ve sorunların çözüldüğü bir noktada, bu gelişme nadiren coşkuyla karşılanmaktadır,” der: “Onun yerine, bunlar verili kabul edilir ve dikkat süregelen sorunlara yoğunlaşır. Bu süregelen sorunlar daha çok kızgınlık uyandırır. Olumsuz unsurlar gerçeklikten kayboldukça, daha göze batar hâle gelirler, özellikle de sayıları azaldığı için.”

Bu yetersiz kalan bir ifadedir. Çünkü söz konusu olan basit bir kızgınlık değil, öldürücü bir öfkedir. Kaybedenin takıntılı olduğu karşılaştırmalar asla ve asla onun lehine sonuçlanmaz. Tanınma arzusu sınır tanımadığından, acı eşiği kaçınılmaz olarak dibe batar ve küçük düşmeler gittikçe daha dayanılmaz hâle gelir. Kaybedenin asabiyeti ötekilerin payına düşen her ilerlemede artar. Ölçüt asla ondan daha kötü durumda olanlar değildir. Onun gözlerinde, sürekli olarak hor görülen, aşağılanan ve küçük düşürülen onlar değil, sadece kendisi, radikal kaybedendir.

Bunun neden bu şekilde olduğu sorusu ise çektiği eziyetlere tuz basar. Çünkü bu kesinlikle kendi suçu olamaz. Öylesi tasavvur olunamaz. Bu yüzden kendi kötü durumundan sorumlu olan suçluları bulmak zorundadır.

Peki ama bu gücü her şeye yeten, isimsiz mütecavizler kimlerdir? Yalnızca kendi yetenekleriyle idare etmek zorunda kalmış biri olarak, bu rahat bırakmayan soru yalıtık bireyi aşar. Herhangi bir ideolojik program yardımına koşmazsa, arayışının daha geniş toplumsal bağlama eklemlenmesi güçtür, etrafındaki birincil muhite ve bulgulara bakar: adaletsiz patron, başa çıkılmaz eş, kötü komşu, arkasından dolap çeviren iş arkadaşı, esnek davranmayan kamu görevlisi, sağlık raporu vermeyi reddeden doktor.

Fakat aynı zamanda da görünmez, anonim bir çeşit düşmanın çevirdiği dolaplarla karşı karşıya olamaz mı? Bu durumda kaybedenin kendi deneyimine güvenmesine gerek kalmaz: bir yerlerde duyduğu şeylere müracaat edebilir. Az sayıda insan kendi gereksinimleriyle örtüşen sanrılar icat etme yeteneğine sahiptir. Sonuç olarak, kaybeden de genelde toplumda serbestçe gezinen malzemelere bağlı kalacaktır. Olağan şüpheliler, yabancılar, gizli servisler, komünistler, Amerikalılar, büyük şirketler, politikacılar, inançsızlar… Ve de, neredeyse her zaman, Yahudiler…

Bu çeşit bir sanrı, bir süreliğine, kaybedene rahatlık verebilir ama onu kesinkes yatıştırmaya yetmez. Uzun vadede, birinin hasmane dünyanın karşısında kendini göstermesi zordur, o da kendini daha basit bir açıklamanın olabileceği şüphesinden tamamen kurtaramaz, yani kendisinin sorumlu olduğundan, aşağılamanın kendi suçu olduğundan, özlem duyduğu itibarı hak etmediğinden, kendi hayatının değersiz olduğundan… Psikologlar bu ıstıraba “saldırganıyla özdeşleşme” [identifying with the aggessor] adını verir. Peki bunun anlamı nedir? Kaybeden için şüphesiz bir anlamı yoktur. Ama eğer kendi hayatı anlamsızsa, neden başkalarının hayatını önemsemesi gereksin ki?

“Bu benim hatam.” “Sorumlusu, diğerleri.” Bu iki sav birbirini dışlamaz. Aksine, birbirini pekiştirir. Radikal kaybeden bu kısırdöngüden çıkacak yolu bulamaz, bu da onun dehşet verici gücünü tesis eder.

İkilemden çıkmanın tek yolu yıkım ile öz-yıkımı, saldırıyla kendine saldırıyı birbiri içinde eritmektir. Bir taraftan, infilak anında, kaybeden bir anlığına gerçek güç duygusunu deneyimler. Eylemi, diğerlerini imha ederek onlar üzerinde zafer kazanmasını sağlar. Diğer taraftan, bu güç duygusunun öte yanına, kendi varoluşunun anlamsız olabileceğine dair kuşkuya, ona son vererek, adilce davranmış olur.

İlaveten bir ödül olarak, silahlı güçten, ondan hiçbir şey duymak istemeyen dış dünyadan yararlanmasıyla, dikkatleri üzerine çeker. Medya onun muazzam derecede ünlenmesine izin verilmesini garanti eder- sadece 24 saat sürse bile. Televizyon eyleminin propagandasını yayar, bu sayede olası taklitçileri cesaretlendirir. Ergenler için, özel olarak Birleşik Devletler’deki olayların gösterdiği üzere, bunun temsil ettiği baştan çıkarıcılığa karşı koymak güçtür.

Radikal kaybedenin mantığı sağduyu ile kavranamaz. Sağduyu, kendini koruma dürtüsüne doğanın bir kaidesiymişçesine atıfta bulunur, onu verili kabul eder. Oysa aslında, bu kırılgan bir düşüncedir, tarihsel anlamda oldukça yenidir. Kendini-koruma [self-preservation] fikrine Yunanlılar, Hobbes ve Spinoza değinir, ama bunu doğal bir dürtü olarak değerlendirmezler. Onun yerine, Immanuel Kant’a göre, “İnsanoğlunun bir hayvani varlık olarak olarak kendisine […] birincil görevi, hayvani doğasında kendisini muhafaza etmektir.” Bu görev ancak on dokuzuncu yüzyılda doğa bilimlerinin bozulamaz vakıası hâline gelmiştir. Pek azı bu görüşten sapmışlardır. Nietzsche fizyologların “organik varlığın kendini koruma dürtüsünü başlıca dürtü olarak belirlemeden önce iki kere düşünmesi” gerektiğini söyleyerek buna karşı çıkmıştır. Ama daima hayatta kalmayı öncelikli olarak tercih edenlerin arasında, onun sözlerine hep kulak tıkanmıştır.

Düşünce tarihi bir yana, insanlık da bireysel yaşama yüce bir iyilik olarak yaklaşılmasını asla beklememiştir. Bütün erken dinler insanın kurban edilmesini önemsemiştir. Sonra, şehitlere büyük değerler biçilmiştir. (Blaise Pascal’ın ölümcül şiarına göre, “yalnızca ölüme gitmeye hazır olan tanıkların tarihlerine inanılmalıdır.”) Çoğu kültürde, kahramanlar ölümün karşısındaki korkusuzluklarıyla ün ve şeref kazandılar. I. Dünya Savaşı’nın kitle kıyımına kadar, lise öğrencileri, vatanı için ölmenin tatlı ve onurlu olduğu uyarınca, Horace’ın [Horatius] kötü şöhretli [notorious] dizelerini öğrenmek zorundaydılar. Diğerleri için, denizlere açılmak hayatta kalmaktan daha öncelikliydi. Soğuk savaş sırasında, “Kızıl olmaktansa ölü olmak daha iyi!” diyenler vardı. Peki ya mükemmelen sivil koşullarda, ip cambazları, tehlikeli sporlar, motor yarışları, kutup keşifleri ve olası intiharların diğer formları hakkında neler düşünüyoruz?

Şüphesiz, kendini koruma içgüdüsü pek de iyi bir şey değil. İnsan türünün intihara dikkate değer düşkünlüğü, çağlar ve kültürler boyunca, buna yeterli bir kanıt sunuyor. İnsanları kendi hayatlarını almaktan herhangi bir tabu veya cezalandırma tehdidi alıkoyamadı. Eğilimin niceliği ölçülemiyor. İstatistiğin araçlarıyla bunu kavramaya dair herhangi bir çaba kayıt dışı vakaların çokluğu sebebiyle başarısız oluyor.

Sigmund Freud problemi teorik olarak, ya da stabil olmayan empirik bir temelde, ölüm dürtüsü kavramını geliştirerek çözmeyi denedi. Freud’un hipotezi, belli durumlarda, korkunç bir sonun bitmek bilmez bir dehşete yeğlenebilir olduğuna dair zamana meydan okuyan bir nosyonla mefhumla daha net ifade edilebilir -gerçek de olsa hayali de olsa.

 

Yuval Noah Harari – İnsan Gelecek(te) Olacak Mı? [WEF] – (Çeviri)

Yine yarım bir çeviri, fakat çevirirken bir noktada bunu YouTube’da çevirmiş olan var mıdır diye baktım, varmış. Öylesi daha doğru, az hak yiyen bir yol zaten. Oradan da izlenebilir, benden iyi çevirmişlerdir kesin. Burada da çevirdiğim kadarı metin olarak dursun.


Bugün sizle gelecek hakkında konuşmak istiyorum, türümüzün geleceği, yaşamın geleceği hakkında. Biz büyük ihtimalle homo sapiens’in son nesillerinden biriyiz. Bir veya iki yüzyıl içinde, dünyaya bizden çok farklı olan varlıklar egemen olacak, tıpkı bizlerle Neanderthaller veya şempanzeler arasındaki fark gibi… Çünkü gelecek nesillerde, bedenleri, beyinleri ve zihni nasıl düzenleyeceğimizi (to engineer) öğreneceğiz. Ekonominin temel ürünü bu olacak, 21. yüzyıl ekonomisinin… Tekstil, araçlar veya silahlar değil, bedenler, beyinler ve zihinler… Tam olarak, gelecekte gezegenin efendileri nasıl görünecek? Buna, veriye sahip olan kişiler tarafından karar verilecek. Veriyi kontrol edenler, geleceği -sadece insanlığın geleceğini değil, yaşamın geleceğini de- kontrol edecekler. Çünkü bugün dünyada en değerli mülk, veri.

Antik zamanlarda toprak en önemli mülktü. Eğer çok fazla toprak çok az kişinin elinde toplandığında insanlık aristokratlar ve avam olarak ikiye ayrılıyordu. Sonra modern çağda, son iki yüzyılda makineler en önemli mülk olarak, toprağın yerine geçtiler. Makinelerin çok büyük bir kısmı çok az kişinin elinde toplandığında, insanlık sınıflara ayrıldı: kapitalistler ve proletarya olarak. Şu anda, veri en önemli mülk olarak makinelerin yerini alıyor, ve eğer çok fazla veri çok az kişinin elinde toplanırsa insanlık sınıflara ayrılmayacak, türlere ayrılacak, farklı türlere.

Peki veri neden bu kadar önemli? Önemli çünkü, öyle bir noktaya ulaştık ki, sadece bilgisayarları değil, insanları ve diğer organizmaları da “hack”leyebiliyoruz. Bugünlerde bilgisayarları, e-posta adreslerini, banka hesaplarını, cep telefonlarını hack’lemek ile ilgili konuşmalar yapılıyor, fakat aslında insanları hack’leme yeteneğini kazanmaktayız. Peki bir insanı hack’lemek için neye ihtiyacınız var? İki şeye: çok fazla hesaplama gücü ve çok fazla veri -özellikle biyometrik veri. Ne aldığım ya da nereye gittiğimle ilgili değil, bedenimin içinde ne olup bittiğiyle, beynimin içinde ne olup bittiğiyle ilgili veri. Bugüne kadar hiç kimse insalığı hack’lemek için gerekli hesaplama gücüne ve veriye sahip değildi. Sovyet KGB’si veya İspanyol Engizisyonu sizi her yerde, 24 saat boyunca takip edebilir, yaptığınız her şeyi izleyebilir, söylediğiniz her şeyi dinleyebilir yine de asla beyniniz ve bedeninizin için ne olup bittiğini anlamlandıracak, nasıl hissettiğinizi, ne düşündüğünüzü ve istediğinizi anlayacak bir hesaplama gücüne ve biyolojik bilgiye sahip olamazdı. Fakat günümüzde iki eşzamanlı devrim sebebiyle bu durum değişmekte: bir yanda bilgisayar bilimindeki, özellikle de makine öğrenmesi ve yapay zekadaki, gelişmeler bize gerekli hesaplama gücünü veriyor. Aynı zamanda biyolojideki ve özellikle zihin bilimindeki gelişmeler bize gerekli biyolojik kavrayışı sağlıyor. Charles Darwin’den günümüze gelen 150 yıllık biyolojik araştırmayı yalnızca iki kelimede özetleyebilirsiniz: organizmalar algoritmalardır. Bu modern yaşam bilimlerinin başlıca anlayışıdır. Virüs, muz ya da insan olması önemli değil, organizmalar sadece biyokimyasal algoritmalardır. Biz de bu algoritmaları deşifre etmenin yollarını öğrenmekteyiz.

İki devrim bir araya geldiğinde, bilgi teknolojileri devrimi biyo-teknoloji devrimiyle karşılaştığında, ortaya çıkan insanların hack’lenmesi yeteneğidir. Belki de bilgi teknolojileri ve bito-teknolojilerinin bir araya gelişinin en büyük icadı beyin ve bedendeki biyo-kimyasal süreçleri bilgisayarların saklayıp analiz edebileceği elektronik sinyallere dönüştüren biyo-metrik sensörlerdir. Yeterli miktarda biyo-metrik enformasyona ve yeterli hesaplama gücüne sahip olduğunuzda beni, benim kendimi bildiğimden daha iyi bilecek algoritmalar geliştirebilirsiniz. Ve insanlar kendilerini aslında çok da iyi tanımıyorlar. Bu yüzden algoritmaların bizi kendimizden daha iyi tanımak yolunda şansları yüksek. Biz kendimizi gerçekten tanımıyoruz. Örnek olarak, yirmi bir yaşımdayken, yıllarca yaşadığım reddediş sürecinin ardından, gay olduğumu fark ettim. Bu istisna bir durum değildi. Bir çok gay, reddederek uzun yıllarca yaşıyor, kendileri hakkında çok önemli bir şeyi bilmeden yaşıyorlar. On ya da yirmi yıl içinde şöyle bir durum hayal edin: bir algoritma herhangi bir genç için o kişinin eşcinsel-heteroseksüel spektrumunda nerede konumlandığını söyleyecek, bu pozisyon ne kadar şekillendirilebilir olsa da… Algoritma sizin göz hareketlerinizi, kan basıncınızı, beyin aktivitenizi ölçelerek size kim olduğunuzu söyleyecek. Belki siz kişisel olarak böyle bir algoritmayı kullanmayı tercih etmeyeceksiniz. Fakat kendinizi sıkıcı bir doğum günü partisinde, okuldaki sınıfınızdan bir arkadaşınızlayken, arkadaşlarınızdan birisi müthiş bir fikirle, bu yeni “cool” algoritmayı duyduğunu…

İçkinin hayatımı teslim almasına nasıl izin verdim – William Leith (Çeviri)

Guardian Long Reads’in podcast’inde dinledim, çevireyim dedim. Çeviri bilgim yok o yüzden yalan yanlış cümleler ve altından kalkılamamış ifadeler içerebilir oldukça kolay bir dili olmasına rağmen. İzin de almadım tabi, izin alıp çeviren olursa, küfredebilir, kaldırırım. (Metnin aslı)


İçkinin hayatımı teslim almasına nasıl izin verdim – William Leith

Son yudumundan beş yıl sonra, William Leith, alkolün güçlü büyüsünü anlamaya çalışıyor

Son içkimi beş yıl önce, 1 Ocak 2013 sabahının erken saatlerinde içtim. Sanırım saat 2 civarlarındaydı. Kendimi sarhoş olarak tarif etmezdim. Birkaç içki içtiğimi söylerdim. Ama sarhoştum. Araba sürmeye, yazmaya ya da herkesin önünde konuşmaya çalışsam bunları beceremezdim. Ne mutlu ne de üzgün hissederken, bardağı kaldırdım ve kafaya diktim. Bir çeşit meyve punch’ıydı.

O zaman, bunun benim son içki içişim olduğunu düşünmedim. Doğum günüm olan 30 Nisan’a kadar son içkim olacağını sanıyordum. 10 yıl boyunca, her yılın ilk dört ayını ağzıma içki sürmeden geçiriyordum. İki kere istisna olmuştu. Bir seferinde içmeye 27 Nisan’da başladım çünkü limanda bir yüzen-ev teknesindeydim ve bir bardak şarap ikram etmişlerdi. O üç gün boyunca kendimden nefret ettim. Diğer seferinde, Mart’a kadar içmeyi bırakmadım, ama bu sapmadan dolayı kendimi dört ay yerine sekiz aylık bir ayık olma süresiyle cezalandırdım.

Ama belki de, sık sık düşünüyordum, ayık olmak tamamen bir cezalandırma değildi. Ayık olmayı seviyordum. Daha iyi uyuyordum. Kilo veriyordum. Tenim berraklaşıyordu. Kesinlikle daha zinde hissediyordum. Konsantrasyonum iyileşiyordu, bir kitabı birkaç saat içinde okuyabilir hâle geliyordum. Zihnim keskinleşiyordu. Daha hafif ve mutlu oluyordum. Randevulara artık geç, terlemiş ve alkol kokarak gitmiyordum. Daha çok zamanım oluyordu. 15 haftalık ayıklık süresinden sonrasındaki bir konuşmayı hatırlıyorum; konuştuğum adam ne kadar genç göründüğüme inanamadığını söylüyordu. Söylediğinde ciddiydi. Ayık olmak sizi diğer her şeyden fazla gençleştiriyor.

Sonra doğum günüm, içki günüm, tekrardan gelirdi. Gergin bir bekleme hâlim olurdu, tatsız bir tekrardan içki içmeye başlamama isteği ile birlikte tatsız bir tekrar başlama isteği. Her hâlükârda, tekrar içmeye başlamaya mecbur hissederdim; kendimle yaptığım anlaşmanın koşuluydu bu, çünkü gerçekten içki içmek istiyordum. İçmek isteme sebebim, içmek istememe sebebim ile tamamen aynıydı -çünkü içki problemim vardı. İçkinin üzerimde garip, beynimi emen bir gücü vardı. Doğum günümün sabahında, bir buluşma veya parti öncesinde hissedilene benzer bir gerginlik hissiyle uyanırdım. Tekrardan içki içmeye başlayacaktım. O gece, başka bir dünyada olacaktım.

İçki problemimi açıklamaya çalıştığımda hep şöyle olur: kafamda, makul bir içiciydim, ama bir kere içtikten sonra, artık öyle değildim. Daha çok içtikçe, daha çok içmek istiyordum. İçmek, iştahımı arttırıyordu. İkinciyi birinciden, beşinciyi dördüncüden daha çok istiyordum. Akşam ilerledikçe, susamışlığım daima artıyordu. Fakat, daha ince bir noktadan da artıyordu, ay boyunca, yıl boyunca, on yıl boyunca. İçki bir şey ekliyordu, ama her zaman eklediğinden fazlasını çıkarıyordu, ve her şeyi normale döndürmenin tek yolu daha çok içmekti, tüm bu içkiler de aklımı mahvediyordu. Sonra duruyordu, 120 gün boyunca ayık oluyordum. Ayık olmak harika hissettiriyordu. O halde neden daime içkiye geri dönüyordum?

Ayıklığın ilk birkaç günü bir ipucu veriyordu. İlk günde, akşamdan kalma uyanırdım. Sonraki gün hayali bir akşamdan kalmalıkla uyanırdım. Bir gün sonra uyandığımda, başımı yorganın altına sokar, acı ve rahatsızlığın gelmesini beklerdim. Birkaç saniye boyunca, zihnim hızla çalışmaya başlardı. Dün gece ne içtim? Ne kadar ileri gittim? Sonradan hatırlardım: hiçbir şey. Hiçbir şey içmedim. Ve akşamdan kalmalığın yokluğunda, zihnim garip bir şekilde savunmasız hâle gelirdi; herhangi bir duygu davetsizce gelip saatlerce dolaşabilirdi. Bu anlarda, içkinin benim için neden bir problem olduğuna dair bir şeyler sezerdim.

İçmediğim zamanlarda, içki içme isteğimin farkında olmazdım. Canım istemezdi ya da gizlice içki içmenin yollarını aramazdım. Ayık olmak bana uzun uçuşlarda sigara içmek için aşırı istek duymayan (1) tiryakileri düşündürdü. Onlar da eğer sigara içmelerinin mümkün omadığını bilirlerse, bütün bu sigara içme düşüncesini akıllarından çıkarabiliyorlar.

Bir nörobilimci ve bağımlılık uzmanı olan Marc Lewis bana bunun bir parça eti dolaba koyduğunda, köpeğin patilerini kapıya dayaması, sızlanması ve kapıyı açmaya çalışmasıyla aynı şey olduğunu söylüyor. Eğer köpeği kapının kilitli olduğuna ikna edersen, köpek sızlanmayı bırakıp uzaklaşıyor.

Her yıl, sızlanmayı bıraktım ve uzaklaştım. Pub’lara ve bar’lara gidip soda içtim. Akşamları çay içtim. İnsanların, aslında neredeyse hiç kimsenin, partilerinde içip içmememi önemsemediğini fark ettim. Bazıları fark etmedi bile. Bir keresinde “Ben içki kullanmıyorum” dedi. İnsanlar sadece “Havalı” dediler. Uçaklarda küçük şişelerdeki şarapları içmemekten mutluydum. Az alkollü içkileri içmiyordum. Şundan bundan küçük birer yudum falan almıyordum. İçmeyeceğimi biliyordum, bu bilgi içki içme isteği duymamamı sağlıyordu. Kontrolün bende olduğunu hissediyordum. Biliyordum ki, doğumgünümde tekrar içecektim. İçki içmeye başladığım bir sonraki seferde, işlerin daha iyi gideceğine dair sürekli bir hayalim vardı.

Asla daha iyiye gitmedi. Asla makul bir şekilde içemedim. Asla bir ya da birkaç tane içemedim. Hep daha fazlasını istiyordum. İçtiğim miktarın asla tam olarak kontrolünde değildim, sanki beynim hasar görmüş gibi. Bir şeyler yanlış gidiyordu, bu yanlış gitme hissi yıl ilerledikçe daha kötüleşiyordu -yaz ilkbahardan daha kötü, sonbahar yazdan daha kötü. İçki içtiğim zamanlar, sık sık birden aklımda beliriveren bir diğer sürekli hayalim vardı: büyük, devasa, yuvarlak su bardağında (“round tumbler”) süper sert votka, buz katmanının ardında parlayan, o kadar sert ki, benzin gibi kokan… Kusursuz içki. İçerken ki hayalim buydu, 1 Ocak 2013’ün erken saatlerindeki meyve punch’ından son yudumumu aldığım gün de hâlâ hayalim buydu, bu büyük, devasa votka, şık ve minimalist bir barda, beni bekliyordu.

O andan beri geçen beş yıldan sonra, içkiye dokunmadım, dokunmak da istemedim. İçkili günlerim çok geride kalmış görünüyor, sanki başka birisi tarafından yaşanmış gibi. İçki içmek -salt düşüncesi bile- rahatsız edici geliyor. Kendini aptallaştırmak için ekşi ve kekre sıvıları kafaya dikmek? Akıl almaz! Alkole dair şu anki hisleri , 10 yaşındaykenkilerle aynı. Tehlikeli; mide bulandırıcı, kansere sebep oluyor; karaciğerinizi çürütüyor ve daha yaşlı ve hasta birisi gibi görünmenize ve kokmanıza yol açıyor. Yine de, beni neden bu kadar sıkıca, bu kadar uzun süre kendine bağladığını, neden hayatımın, asla geri gelmeyecek kısımlarını mahvetmesine izin verdiğimi merak etmekten hiç vazgeçmedim. İçki bana ayık olmaktan çok daha iyi olan neyi sunuyordu? Tam olarak büyüsü neydi?

Başlarda, kaygılı olduğum için içiyordum, ve yatılı okulda olduğum için. Kendime anlattığım hikâye buydu, King’s College London’da Ulusal Bağımlılık Merkezi’ndeki danışman psikiyatrist Colin Drummond’a anlattığım hikâye de buydu. King’s College’in Denmark Hill kampüsünde, ofisinde oturuyorduk. Ona hikâyemi anlatırken beni dinledi ve notlar aldı. Yatılı okulda, diye anlattım, düzensiz bir şekilde denetlenirsin; bazen bazen hiç kimse farkına varmadan tüyebilirsin. Ben 15 yaşımdan beri içiyorum. Kutularda ekstra-alkollü biralar; tuvaletlerin su depolarında saklanmış çeyreklik şişelerde votka; birahanelerde açık renkli lager bira. Daima kaçmak istiyordum. İçmek gerçek bir kaçış değildi ama bir çeşit kaçıştı.

Okulda, kapana kısılmış ve savunmasız hissederdim; içmek ruh halimi bir süreliğine iyileştirirdi. Zihnimde bir model oluşmaya başlamıştı, bir çeşit öğrenme. Tam olarak okulda yapmanız gereken öğrenme gibi değil ama yine de öğrenme. İçmek aynı zamanda bana kötü hissettirirdi -sonrasında hastalık ve baş ağrısı hissi. Ama iyi yanları kötü yanlarına ağır basıyordu. Ekstra-güçlü lager’in malt tadını hatırlıyorum, elimde kutunun hissi, burnuma kabarcıkların hücum edişi, ve de pub’lardaki biranın altın rengini hatırlıyorum, ilk yudumu aldığımda ne kadar soğuk olduğunu, içmemle bana nasıl bir saflık ve keyif verdiğini. Bir keresinde pub’daydım, 16 yaşındaydım, bira bardağındaki lager’den bir yudum aldım, ve kusursuzdu, ve o kusursuzluk zihnime damgasını vurdu, sonra on yıllarca bardakta lager alıp, yudumlarken, bazen bu zincirdeki bir kıpırtı(2) beni o daha genç hâlime bağlardı.

Bir süre sonra, dedim Drummond’a, bir model belirdi -o ana kadar fark etmediğim bir model. İçki içmem düzensiz bir şekilde yükselmişti. Okulda çok fazla. Sonra boş yılımda yine çok fazla. Üniversitedeyken o kadar değil. Sonra serbest gazeteci olarak çalışmak için Londra’ya taşındım, daha ağır bir şekilde içmeye başladım. Üç yıl sonra, Londra’dan taşındığımda, çok daha az içmeye başladım; altı yıl sonra tekrar döndüm, çok daha fazla içiyordum. Bütün sosyal ilişkilerim pub’lar, bar’lar, pub ve bar’larda içmeyi seven insanlar, evde içmeyi seven insanlar tarafından kuşatılmıştı. İçki, kendini yaşamımın merkezine yerleşmiştirmişti. Sanki içki içmeyen kimseyi tanımıyorum gibi geliyordu. Bırakmaya o zaman karar verdim.

Drummond ile konuşmak beni modeli düşünmeye yöneltti. Ağır içki içmemin üç dönemi vardı, her biri bir öncekinden daha ciddiydi. İlk iki dönemde, gençliğimde ve sonrasında 20’lerimin ortalarında, strese bir cevap olarak -okulun stresi, işin stresi- alkol alıyordum. Üçüncü dönemde, içki içmem dramatik bir şekilde arttığında, sanki alkolün kendisi strest kaynağı hâline gelmişti.

Bazı insanlar içer, sonra daha fazla içer, ve belli bir noktada, içkiyi saplantı hâline getirirler. Şişeleri hep fark ederdim, şişelerin şekillerini, etiketleri ve renkli camı. Sadece şişelere bakmak bir arzu hücumunu hissetmeme yol açardı. Ne olur ne olmaz diye, hangi pub’ların en güçlü biraları ve cider’ları stokladığını bilirdim. İçki dükkanlarını dolaşmayı, şişeleri seçmeyi ve tutmayı severdim. Bazen, günün ortasında, bir içki dükkanına gider ve kasadaki kişiyle birkaç dakika şarap veya viski üzerine konuşurdum. Bir yıl boyunca, şarap kursuna gittim, çünkü şarap içmek düzeylilik olarak görünüyordu. Haftanın bir günü, sınıfta oturur, şarap üzerine konuşur şarap içer ve notlar alırdık. Sonrasında, sınıfta bir veya iki kişiyle dışarı çıkar, birkaç şişe daha içerdik. Hayatım boyunca etrafımda hep şişeler oldu, şişeler her yerdeydi, inanamadığım kadar çok şişe.

Bu süre boyunca bir ilişkim vardı, ikimiz de sarhoştuk. Ben ondan fazla içiyordum. Arkadaşlarımız sarhoştu. Arkadaşlarımız geldiğinde, mutfakta bir şarap açardım, bir şişeyi dört kadehe doldururdum. İlk üç (3) bardağı alıp misafirlere ikram ederdim. Sonra mutfağa gidip, kadehlerden birini olabildiğince hızlı bir şekide içerdim. Zamana karşı yarışarak, yeni bir şişe açar, bardağımı tekrar doldurur, içkilerine yumulan diğer üç kişiye katılırdım. Ama içmek daima içki içme arzumu artırırdı, bu yüzden ikinci kadehimi diğerleri ilk kadehlerini bitirmeden bitirirdim. Sonra ilk “resmi” tekrar doldurmam için mutfağa giderdim. Herkes üç tane içtiğinde, dört şişe bitmiş olurdu. Bunun bir çözümü vardı elbette -beş şişe almak. İçki söz konusu olduğunda, daima bir çözüm oluyor.

 

“Farkına varmadan geliyor,” dedi Drummond. “Sinsice. Geç olduğunu düşünmeyi asla sevmem, ama dizginleri ele aldıkça insanlar için bir şey yapmak gittikçe daha zor hale geliyor”. Drummond ailemle ilgili sorular sordu. Ailemde alkolizm var mıydı? Bazen bunları cevaplaması zor olabiliyor, çünkü alkol, bütün bir kültür olarak, bir gizlilik bulutundan oluşuyor. Ailemi düşündüm. Büyükbabam, annemin babası, en kibar şekliyle, sağlam içerdi. Erkek kardeşim sağlam içer. Annem çok az içer. Arada sırada bir bardak şarap. Babam orta yaşlarına kadar çok az içmişti. Sonra hafif hafif içmeye başladı. Ben içkiyi bıraktığımda, o 80’lerindeydi ve her gün içiyordu. Onu hiç sarhoş görmedim, o da hiç sarhoş olmadığını söylüyordu. Ama brendi, rom ve cin beni endişelendiriyordu. Rolleri değiştirmiştik, şimdi ben onu alkol konusunda uyarıyordum. Ben onun uyarılarını hiç önemsememiştim, onun da benimkileri önemsediğini sanmıyorum. İçki içtiğinizde, içki içmeniz üzerine açık bir biçimde düşünmeniz imkânsız hâle geliyor.

Alkol, benim 16 yaşındaki, babamınsa 86 yaşındaki kişiliğinin seçtiği uyuşturucuydu: bu bir şeyler anlatıyor. Drummond alkolün neden bu kadar cezbedici olduğuna dair bazı nedenler sıraladı: “rahat hissetmeni sağlıyor, seni daha girişken yapıyor, sosyal ortamlarda kendine güvenini artırıyor, stresi azaltıyor, kendini kötü hissettiğin bazı durumlarda, başlangıç etkisi olarak gerçekten neşelendiriyor -böyle, tüm bu özelliklere sahip”. Söylediklerini bir süre düşündü ve şöyle dedi: “Kimyasal olarak, her alanda başarılı”.

Alkol nasıl oluyor da tüm bu yaptıklarını yapabiliyor? Etanol, mideye girmesiyle nasıl bana kusursuz kaçış anları sağlayabiliyor? Ve neden benim bu kusursuz anlara dair arayışım habis bir saplantıya dönüşüverdi? Hollanda’nın Nijmegen kentinde Radboud Üniversitesi’nde nörobilim profesörü olan Marc Lewis’e sordum. Lewis, alkolle, uyuşturucu ilaçlar ve başka pek çok uyuşturucu üzerine kendi kişisel deneyimlerinden yola çıkarak ustaca bir kitap, Bağımlı bir Zihnin Anıları, yazmıştı.

Altın lager ve parıldayan votka boğazımdan geçip zihnime aktığında, diye açıkladı Lewis, ruh halimi çeşitli nörostransmiterleri etkileyerek değiştiriyordu- nöronları ve beyin hücrelerinin iletişimini tetikleyen kimyasallar. Bir şeyi düşündüğünüzde ya da hissettiğinizde, bunun sebebi, nörotransmiter’ler vasıtasıyla beyindeki nöronların etkileşime geçmesi ve belli patikalar oluşturması. Nörotransmiter’ler beynin trafiğini yönetiyorlar. Bunların en önemli iki tanesi, glutamate ve gamma-aminobutryic asid, ya da Gaba. Glutamate beyin aktivitesini düzenliyor; Gaba ise kısıtlıyor. İçki, glutamate için kırmızı, Gaba için yeşil ışık yakıyor.

Bir anlığına düşünün. Gaba iletişimi engelliyor, glutamate yardımcı oluyor. İçki engelleyiciye yardım ediyor, yardımcıyı engelliyor. Bağımlı bir Zihnin Anıları’nda, Lewis ilk defa sarhoş olduğu zamanı şöyle anlatıyor: “Glutamate iletiminin olduğu bölgeler hissizleşti ve işlevini yitirdi, enformasyon akışı ağırlaştı, büyük sinyaller yerine ulaşabiliken, küçük sinyaller durağanlığın içinde kayboldu”. Dahası: “Düşünme ve algının ince ayarını yapmak Gaba’nın işi, olup biteni açıklığa kavuşturma işi, ama şu anda şeyler en fazla bir karikatür kadar net… Başka bir deyişle, çok az şey hakkında düşünüyorum, ama düşündüklerimi de muhteşem bir saflıkla düşünüyorum”.

Alkol, o hâlde, çok fazla düşünmenizi önlüyor. Huzursuzluğun hamster tekerini yavaşlatıyor. Basitleştiriyor. İndirgiyor. Elbette, tüm yaptığı bu değil. Aynı zamanda beynin ödül verme devresini karıştırıyor. İçki içtiğinizde, diğer bir nörotransmiter, dopamin, beyne iletiliyor. Dopamin, beklentinin, heyecanın, daha fazla istemenin nörotransmiter’i. Dopamin beyne bir çeşit heyecanlı açlıkla birlikte akıyor, bir şeye köle olmanın hissiyatıyla birlikte. Amerikalı yazar Elizabeth Wurtzel kendi bağımlılıklarıyla ilgili Daha Fazla, Şimdi, Tekrar diye bir kitap yazdı: bu saf arzu, dopaminin dalgalanmasının nasıl hissettirdiğine dair iyi bir tasvir. Ünlü içici Kingsley Amis bir keresinde şöyle demişti, mesele sarhoşluk hali değil, sarhoş oluş süreci. Başka bir yere doğru gidişteki büyülü esrime anı. En etkili nokta -beklenti ve ödülün kusursuz tam bir dengede olduğu o nokta.

Kusursuz denge ile ilgili bir şey fark ettim. Gittikçe daha yakalanması zor hâle geliyordu. Bir içkinin sunabildiği coşku ve heyecan, yoğunluk ve zaman bazında ölçüldüğünde, gittikçe azalıyordu. Bunun sebebi, beyni karıştırdığınızda beynin daima bu karışıklığı geri almaya çabalaması. Onu kandırdığınızda, daha zekileşiyor. Onu kimyasallara boğup, ödüllendirilmiş hissettirdiğinizde, ödülleri daha az yoğun hissetmeye başlıyor. Kısa vadede, diye açıkladı Lewis, arzu ödül yaklaştıkça artar. Ama uzun vadede, dopamine artışıyla gelen arzu asla “ikinci artış” ile eşitlenemez, gerçekten içkiyi içtiğiniz andaki artışla. Tatmin azalırken arzu artar, ödül daha az ödüllendirici hâle gelirken beklenti de başının etini yemeye devam eder.

Prefrontal korteks’de, beynin karar-verme merkezinde bir şeyler oluyor. Sahip olabileceğiniz tüm düşünceleri dar bir patika olarak düşünün. Şimdi saplantılı, dopamin yüklü bir düşüncenin art arda oluşuverdiğini hayal edin. Patika önce ana yola, sonunda otobana dönüşüyor. Başka da bir yol yok. Kendinizi zor bir durumda buluyorsunuz. İçmek istiyorsunuz ama içmek sizi hasta gibi hissettiriyor. Hasta gibi hissediyorsunuz ama içmek istiyorsunuz. İstekle dolusunuz. O yüzden içiyorsunuz. Ama eskiden yaptığı etkiyi yapmıyor.

Hatıratı olan İçki: Bir Aşk Hikâyesi’nde, Amerikalı yazar Caroline Knapp içki sorunu ve tam alkolizm arasında net bir çizgi olduğunu söylemişti, ama bu çizgiyi, içen birisi olarak, asla göremezsiniz. Geçtiğinizi bilmeden bu çizgiyi geçersiniz. Çizgiyi geçmek üzere olan ya da geçmiş olan kişileri tanıdım. Onlarla içki içmelerine dair konuştum. Bana çok fazla içmediklerini, azaltmakta olduklarını, baskıyı azalttıklarını, kendilerini bir ya da iki taneyle sınırladıklarını söylediler. Doğruyu söylemediklerini görebiliyordum. Bana yalan söylüyorlardı, kendilerine yalan söylüyorlardı. Bu konuşmalar benim sinirimi bozdu, yani o zamanki hâlimin sinirini.

Bazen ne zaman kendime yalan söylemeye başladığımı düşünüyorum. Okuldayken değil. Okul cesaret gösterisiydi: “Votka içtim, sonra bir kutu Breaker, sonra da bir barda Kronenbourg…”, 20’lerimde de değildi. 20’lerimde cesaret gösterisi hâlâ sürüyordu; içki içmek henüz bir statü göstergesiydi. Yalan söyleme, aldatma, 30’larımda başlamış olmalı. Dört yerine beş şişe şarap aldığım zamanlarda. Şişeleri eve zulaladığım zamanlarda. Başkasının evindeki viskiden biraz içip, biraz daha içip, yeni bir şişe almam gerektiğini fark edip, sonra da bu işten yırtmayı umduğum zamanlarda. Caroline Knapp başkasının içkisini içip, sonra yeni bir şişe alıp, doğru miktarda sıvıyı yeni şişeden boşaltarak içmemiş gibi yapmaya nasıl çabaladığını anlatıyor.

Kendine yalan söylemeye başladığında sınırı geçersin. Ama sınırın nerede olduğunu asla bilmezsin. Colin Drummon bazı kişilerin iş çıkışında iş arkadaşlarıyla bir tek atmak için dışarı çıktığını, sonra eve dip akşamın kalanını tek başına içerek geçirdiklerini anlattı. Ben de aynısını yapardım, ama bir adım eksiğini. İş yerinde içmeyi sevenlerle biraz içmek için çıkardık, sonra, gecenin ilerleyen saatlerinde, kendimi mesai-çıkışı (“after-hours”) bar’lardan birinde gecenin sonuna kadar içenlerle bulurdum. Bizi uyanık tutmasını sağlayacak birkaç çizgi kokain çekerdik, daha fazla içebilelim diye. Mesai-çıkışı bar’ından ayrıldığımı, zemin kata doğru merdivenlerde çıktığımı ve havanın aydınlandığını görüşümü hatırlıyorum. Sadece aydınlık değil, güneşli olduğunu. Bu karanlık bir andı. Be bu an, tekrarlamaya devam etti.

İçmeyi bırakmadım. Tam o sırada değil. Devam ettim, bir şey yapmam gerektiğini bilerek. Ama içki beni rutinime kıstırmıştı. Beynimin karar alma bölgesi tek çeşit bir karar almakta ustalaşmıştı: iç! Gölgelerde saklanmaya çalışarak sokaklarda dolaştım. Taksi çağırdım, eve gittim, sızdım.

Belli bir noktada, o etkili nokta kaybolmaya başlar. Onu ararsın. Daha fazla içerek ararsın. Akşamdan kalmalıklar daha kötüye gider. Günün yarısını akşamdan kalmalığınla mücadele ederek geçirirsin. Son olası noktaya kadar yatakta uzanırsın. Gözlerinde keskin bir acı olur. Paranoyak ve endişeli hissedersin. Terlersin. İçkinin sinen kokusuyla terlersin. Kendini git gide daha az seversin. O yüzden içersin. İşe yarar, biraz. Sonra biraz daha az.

Sonra, 15 yıl önce, sonun başlangıcına ulaştım. İçki sorunu olup bırakmaya çalışan herkesin böyle bir hikâyesi vardır. Dışarıda içiyordum, sarhoştum. Yeterince içmemiş olduğumu, daha fazla istediğimi, hissediyordum, eve geldim ve mutfağa gittim. Buzlukta yarısı dolu bir votka şişesi vardı. Bardağa biraz doldurdum, portakal suyu ekledim ve içtim. Sonra votkanın kalanını bardağa doldurdum, portakal suyu ekledim, içtim ve votka bitti. Çok kuvvetli bir içme dürtüsüyle dolmuştum, en güzel noktadaydım. Tek yapmam gereken yolun karşısındaki dükkana gitmekti. Pencereden baktım -dükkan kapanmıştı. Beş dakikayla kaçırmıştım. Zorunluluk birden yok oldu, gidip yattım.

Bunu haftalarca, hatta aylarca düşünmedim. Ama Ocak ayı yaklaşırken hatırladım. “Bırakacağım” diye düşündüm. Ve “Gerçekten bırakacağım”. Ve “Doğum günüme kadar”. On yıl sonra son içkimi içecektim.

“Son noktanda ne kadar içiyordun”?” diye sordu Colin Drummond. Cevabım gecikmedi: günde iki şişe şarap. Kendime hep bu kadar içtiğimi söylüyordum. Bir günde sekiz büyük içki. Haftada elli altı içki. Birisinin önerilen miktarın 28 birim olduğunu söylediğini hatırlıyorum. “Bu doğru olamaz” demiştim. “Ben günde 28 birim içmiyorum -25 birim falan içiyorum”. Elbette, önerilen miktar haftalık 28 birimdi. Şimdi ise 14. Ve bu üst limit. İki şişe şarap çok kötü görünmüyordu. Ama bu limitten çok fazla içiyordum, 10 kat kadar fazla.

10 yılı sınırsızca içki içerek, 10 yıl da bırakmaya çalışmakla geçirdim.

Neden içiyordum? Tedirgin olduğum için, insanlarla konuşmama yardımcı olduğu için, içki içmeyi dert etmek diğer şeyleri dert etmemi önlediği için, diğer şeyler bana stres kaynağı olduğu için, mesela yazmak. İçmek stresi alıyor, sonra strese sebep oluyor, ama içmekten kaynaklanan stres, en azından bir süreliğine, asıl endişelerinizi perdeleyebiliyor. Sonra asıl endişe içki içmenin kendisi oluyor. Sınırı aşıyorsunuz, ama bunu görmüyorsunuz, devam ediyorsunuz.

“Benzer bir hikâye”, dedi Colin Drummond, ona her şeyi anlattıktan sonra. Gençlik yıllarımda biraz mutsuzdum. Yatılı okuldaydım. İçmeye erken başladım. Aileme baktığımda, genetik bir yanı olabilir. Akademisyen olmayı istiyordum ama sonunda gazeteci oldum, genelde içki problemine sebebiyet veren bir meslek. Buna elverişli bir beyin ateş hattına yerleşti. Müthiş bir fırtına. Dava kapandı.

Neden bıraktım? Birçok insan bana bu soruyu soruyor. Bir sürü cevabım var. Sağlık nedenleriyle. Zihinsel sağlık nedenleriyle. Çünkü buna değmiyordu. Çünkü vadesini doldurmuştu. Çünkü sürekli hasta gibi hissetmek istemiyordum. Çünkü sadece bir tane içemiyordum. Ya da iki tane. Ya da üç tane. Takıntı hâline getirmiştim. Mutlu bir son göremiyordum. Uzun bir zaman önce, beni iyi hissettirirdi, ama sonra bir şeyler değişti. İnsanlar bana bırakmanın zor olduğunu söylüyorlardı. Benim için nasıl kolay olduğunu soruyorlardı. Doğrusunu söylemek gerekirse, bilmiyorum. Yoksunluğa bir şans vermek istedim. Yoksunluk kazandı.

Şu an beş yıl oldu. Ayık olmak harika. Beynim buna gerçekten inanıyor. Ayık olmak beş yıl önce düşündüğümden çok daha iyi, 1 Ocak’ın erken saatlerinde. Ama asıl dönüm noktası bu değildi. Asıl dönüm noktası 120 gün sonra, doğum günümde, tekrar içmeye başlayacağım günde geldi. Restoranda kız arkadaşımla oturuyordum. Bana şarap isteyip istemediğimi sordum. O ana kadar, istediğimi düşünüyordum. Sonra beynimde bir şeyler oldu, beklenmedik bir karar. “Hayır,” dedim, “sanırım istemiyorum”.

(1)“Crave” için iyi bir çeviri bulamadım. Metinlerde sık karşıma çıkıyor. “Aşırı istek duymak” olarak çevirdim burada.
(2)“twitch on a thread” için düzgün bir çeviri bulamadım.
(3) Burada “iki” diyor ama hikâyenin tutarlılığı açısından aslında “üç” demesi lazım diye düşünerek, doğrusunu çevirdim. Vay canına, çeviri yaparken [sic] demek yerine metni düzeltmek.