{"id":3430,"date":"2020-05-10T01:13:43","date_gmt":"2020-05-09T22:13:43","guid":{"rendered":"https:\/\/yalpertem.com\/blog\/?p=3430"},"modified":"2020-12-22T23:33:59","modified_gmt":"2020-12-22T20:33:59","slug":"thomas-pavel-romanin-tarihi-notlar","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/yalpertem.com\/blog\/2020\/05\/10\/thomas-pavel-romanin-tarihi-notlar\/","title":{"rendered":"Thomas Pavel, Roman\u0131n Tarihi (Notlar)"},"content":{"rendered":"\r\n

Thomas Pavel’in 2013’te, University of Chicago’da yapt\u0131\u011f\u0131 bir ders<\/a>. Anlad\u0131\u011f\u0131m kadar\u0131yla y\u0131lda bir kere yap\u0131lan Humanities Day’de hocalar \u00f6zel dersler yap\u0131yorlar. Pavel Hoca da \u2013ne\u015fesinden \u00e7ok etkilendim, tek derste sanki kendi hocamm\u0131\u015f gibi sevdim\u2013 roman tarihine giri\u015f dersi yapm\u0131\u015f. O s\u0131ralarda, The Lives of the Novel: A History <\/em>kitab\u0131n\u0131 hen\u00fcz bitirmi\u015f. Benim i\u00e7in \u00f6\u011fretici oldu. T\u00fcm s\u00f6yledikleri genel kabul de\u011fil, tart\u0131\u015fmal\u0131 baz\u0131 noktalarda ki\u015fisel ara\u015ft\u0131rmalar\u0131ndan ve bulgular\u0131ndan s\u00f6z ediyor. \u015eimdiye kadar okuduklar\u0131mdan, di\u011fer pek \u00e7ok \u015fey gibi, roman\u0131n da \u00e7ok \u00e7e\u015fitli tarihleri oldu\u011funu anl\u0131yorum. Bu dersi dinlerken de \u00f6nce aral\u0131kl\u0131 notlar almaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131m ama sonras\u0131nda kayd\u0131 s\u00fcrekli geri alarak s\u00f6ylediklerini c\u00fcmle c\u00fcmle \u00e7evirirken buldum kendimi. Bir ders, kitap ya da makaleden bir iki paragrafl\u0131k not veya \u00f6z \u00e7\u0131karabildi\u011fimde hayat\u0131n anlam\u0131na bir ad\u0131m yakla\u015faca\u011f\u0131m. O g\u00fcnlere kadar, stenografi.<\/p>\r\n

\r\n

\"\"<\/p>\r\n

Neden Don Ki\u015fot<\/em>\u2019u ilk roman olarak g\u00f6r\u00fcyorlar? \u00c7\u00fcnk\u00fc Cervantes<\/em> kendinden \u00f6nceki \u015f\u00f6valye romanlar\u0131n\u0131 reddediyor. Bunun yan\u0131nda, Avrupa\u2019da bir ulusal gurur var, bir\u00e7ok \u00fclke ba\u015flang\u0131c\u0131 kendi tarihinde buluyor. \u0130spanyollar Don Ki\u015fot<\/em> (1605, 1615) derken, Frans\u0131zlar Madame de La Fayette<\/em>\u2019in La Princesse de Cl\u00e8ves<\/em> (1678) roman\u0131n\u0131, \u0130ngilizler Daniel Defoe<\/em>\u2019nun Moll Flanders<\/em>\u2019\u0131n\u0131 (1722), Ruslarsa Tolstoy<\/em> ve Dostoyevski<\/em>\u2019nin romanlar\u0131n\u0131 ba\u015flang\u0131\u00e7 al\u0131yorlar. Onlardan \u00f6ncekiler yeterince iyi de\u011fildi diyorlar.<\/p>\r\n

Pavel kendi ara\u015ft\u0131rmas\u0131nda Don Ki\u015fot<\/em>\u2019tan sonra, bu romanda Don Ki\u015fot<\/em>\u2019un okudu\u011fu Amad\u00eds de Gaula<\/em> gibi \u015f\u00f6valye romanlar\u0131na bakm\u0131\u015f. Epizodik, dizilerde oldu\u011fu gibi her b\u00f6l\u00fcmde bir olay\u0131n i\u015flenip kapand\u0131\u011f\u0131, adalet i\u00e7in sava\u015fan kahraman\u0131n hep kazand\u0131\u011f\u0131 romanlar. Buradaki en eski \u015f\u00f6valye romanlar\u0131ndan biri: Heliodorus<\/em>\u2019un Ethiopian Story<\/em> (Aethiopica<\/em>) roman\u0131. Pavel, bu roman\u0131n ki\u015fisel ayd\u0131nlanma an\u0131 oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyor, roman\u0131n nas\u0131l evrim ge\u00e7irdi\u011fini orada fark etmi\u015f.<\/p>\r\n

Ethiopian Story<\/em>, 2. ve 4. y\u00fczy\u0131llar aras\u0131nda yaz\u0131lm\u0131\u015f. \u0130lk g\u00f6r\u00fc\u015fte a\u015f\u0131k olan iki gencin bir araya gelmesinin hik\u00e2yesi. Yunan\u2019da bir araya geliyorlar, fakat k\u0131z\u0131n ailesi onu ba\u015fkas\u0131yla evlendirmek istiyor. M\u0131s\u0131rl\u0131 bir rahip \u00e7ifte yard\u0131m ederek onlar\u0131 ka\u00e7\u0131r\u0131yor. Macera dolu bir yolculuk sonunda Etiyopya\u2019ya var\u0131yorlar. Rahibin, gen\u00e7 k\u0131z\u0131n s\u0131rr\u0131n\u0131 ba\u015f\u0131ndan beri bildi\u011fi ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor. Gen\u00e7 kad\u0131n asl\u0131nda Etiyopya Kral\u0131\u2019n\u0131n k\u0131z\u0131ym\u0131\u015f. Yasaya g\u00f6re ka\u00e7ak gelen adam\u0131 \u00f6ld\u00fcrmek gerek fakat halk a\u015f\u0131klar\u0131n yan\u0131nda yer al\u0131yor. Kral yasay\u0131 de\u011fi\u015ftiriyor ve k\u0131z\u0131n\u0131 kendisi evlendiriyor. O zamanlarda bunun gibi romanlar pek pop\u00fcler de\u011filmi\u015f, daha \u00e7ok \u0130lyada<\/em>, Odysseia<\/em> gibi trajediler okunuyormu\u015f. R\u00f6nesans ile 16. y\u00fczy\u0131lda tekrar ke\u015ffedilmi\u015f, Avrupa dillerine \u00e7evrilmi\u015f, Cervantes<\/em> dahil bir\u00e7ok ki\u015fi okumu\u015f.<\/p>\r\n

\u0130dealist ve Ger\u00e7ek\u00e7i Roman Tart\u0131\u015fmas\u0131, K\u00f6kenler<\/strong><\/p>\r\n

Heliodorus<\/em>\u2019un Frans\u0131zca \u00e7evirisini yapan Jacques Amyot<\/em>\u2019nun yazd\u0131\u011f\u0131 \u00f6ns\u00f6zde bir tart\u0131\u015fma var. Amyot<\/em>\u00a0sonunda ger\u00e7eklikten s\u00f6z eden bir roman\u0131n geldi\u011fini m\u00fcjdeliyor. Ethiopian Story<\/em>\u2019den sonra \u015f\u00f6valye romanlar\u0131 yazanlar\u0131 \u201cbeyinlerinde bir hastal\u0131k var\u201d gibi garip ifadelerle an\u0131yor. Bu roman\u0131 onlara \u00fcst\u00fcn g\u00f6r\u00fcyor. Ayn\u0131 tart\u0131\u015fma \u0130spanya\u2019da da ya\u015fan\u0131yor. Hangisi daha iyi, Orta \u00c7a\u011f hik\u00e2yeleri mi Ethiopian Story<\/em> mi? Cervantes<\/em> \u00f6lmeden hemen \u00f6nce tamamlad\u0131\u011f\u0131 The Travails of Persiles and Sigismunda<\/em> (1617) roman\u0131nda Heliodorus<\/em>\u2019u \u00f6l\u00fcms\u00fczle\u015ftirece\u011finden s\u00f6z ediyor. Bu roman, Ethiopian Story<\/em>\u2019nin H\u0131ristiyanla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f bir uyarlamas\u0131. Etiyopya yerine Roma\u2019ya var\u0131l\u0131yor. Kral yerine Papa var. Cervantes<\/em>, do\u011fru modelin \u015f\u00f6valye romanlar\u0131 de\u011fil de bu t\u00fcr oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor. \u015e\u00f6valye romanlar\u0131yla alay ederek bu t\u00fcr\u00fc \u00f6neriyor.<\/p>\r\n

Buradaki ger\u00e7eklik meselesi de tart\u0131\u015fmaya a\u00e7\u0131k fakat yine de roman\u0131 neden bunca y\u0131la yay\u0131lan bir s\u00fcreklilik olarak g\u00f6rebilece\u011fimize i\u015faret ediyor. Bir ger\u00e7ek\u00e7ilik tart\u0131\u015fmas\u0131, ger\u00e7ekli\u011fe yak\u0131nla\u015fma m\u00fccadelesi\u2026 Amyot<\/em>, Heliodorus<\/em>\u2019un \u015f\u00f6valye roman\u0131na g\u00f6re daha ger\u00e7ek\u00e7i oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordu. \u00d6yle mi sahiden? Asl\u0131nda de\u011fil. Orada as\u0131l bulunan \u015fey: insan\u0131n idealle\u015ftirilmesi. G\u00fc\u00e7l\u00fc, adanm\u0131\u015f ve s\u0131n\u0131rlar\u0131 a\u015fabilen bir tahayy\u00fcl. Karakter Etiyopya\u2019da do\u011fup Yunan\u2019da b\u00fcy\u00fcm\u00fc\u015f, fakat bir yandan da bu d\u00fcnyan\u0131n d\u0131\u015f\u0131ndan gibi, bu aidiyetlere s\u0131\u011fm\u0131yor. \u00d6nemli olan, birey olmas\u0131. Masal\u0131ms\u0131 bir \u00fclkeye, Etiyopya\u2019ya, her \u015feyi a\u015farak gidebiliyor.<\/p>\r\n

Bir parantez, baz\u0131lar\u0131 romana modern epik diyor. Burjuva toplumu epi\u011fi. Mesela Hegel<\/em> b\u00f6yle diyordu. Hegel<\/em> hayat\u0131nda belki \u00fc\u00e7 ya da d\u00f6rt roman okumu\u015f \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir felsefeciydi. Hi\u00e7 yoktan iyidir. Ama edebiyat tarih\u00e7isi de\u011fildi, bu konuda yan\u0131l\u0131yordu. Antik epik kahramanlar bir polis\u2019e ya da bir soya g\u00fc\u00e7l\u00fc ba\u011flarla ba\u011fl\u0131yd\u0131. Onlar i\u00e7in sava\u015f\u0131rlard\u0131. Heliodorus<\/em>\u2019taki kahramanlar ise d\u00fcnyay\u0131 kat ediyorlard\u0131. Polis veya soylar\u0131 i\u00e7in sava\u015fm\u0131yorlard\u0131. Kesinkes ba\u011flar\u0131 olmayan bireylerdi.<\/p>\r\n

Roman\u0131n kendine ait, otonom ve uzun bir tarihi var. Ba\u015fta idealist bir t\u00fcrd\u00fc. \u0130nsan\u0131 idealle\u015ftiriyordu. Kimi antik romanlarda ya da baz\u0131 Orta \u00c7a\u011f romanlar\u0131nda (Tristan<\/em>, Kral Arthur ve \u015e\u00f6valyeleri<\/em> vb.) idealle\u015ftirmeye rastlan\u0131r. Upuzun bir idealist gelenek.<\/p>\r\n

\"\"<\/p>\r\n

Paralel Gelenekler: Pikaresk Roman<\/strong><\/p>\r\n

\u0130dealist gelene\u011fe paralel olarak bir de insanlarla alay eden bir gelenek vard\u0131. Hor g\u00f6ren (derogatory<\/em>) gelenek: insanlar \u00e7ok berbat, hi\u00e7bir \u015feyi d\u00fczg\u00fcn beceremiyorlar, k\u00f6t\u00fcc\u00fcller. \u0130lk akla gelen Latin roman\u0131, Petronius<\/em>\u2019un Satyricon<\/em>\u2019u. Ana karakterleri kaybolmu\u015f bireyler, ne yapt\u0131klar\u0131n\u0131n fark\u0131nda de\u011filler, \u00e7ok kusurlular. Bir di\u011ferinde, en asil \u015f\u00f6valye romanlar\u0131n\u0131n d\u00f6nemi olan Orta \u00c7a\u011f\u2019da, anonim kalmak isteyen bir yazar Reynard The Fox<\/em>\u2019un hik\u00e2yesini yazm\u0131\u015f. Neden anonim kald\u0131\u011f\u0131 a\u015fikar, kitap di\u011fer dillere \u00e7evrildi fakat epeyce k\u0131rp\u0131ld\u0131. Renard<\/em> \u00e7ok yak\u0131c\u0131, ayr\u0131cal\u0131klar\u0131n\u0131n fark\u0131nda bir asilzade olmas\u0131na ra\u011fmen daima yap\u0131lmamas\u0131 gerekeni yapmaktan zevk duyan birisi. Bu paralel gelenekte bir di\u011fer yazar, Fran\u00e7ois Rabelais<\/em>. Gargantua ve Pantagruel<\/em>\u2019deki (~1532) karakteri Panurge<\/em> \u00e7ok fena mizojinist bir karakter ama insanlar\u0131 g\u00fcld\u00fcr\u00fcyor. Hem komik, hem \u015feytani. \u0130\u00e7imizdeki k\u00f6t\u00fc olma istencine oynuyor. Dili de o derecede e\u011flenceli.<\/p>\r\n

Bu gibi g\u00fcvenilmez, s\u00fcrekli hatal\u0131 \u015feyleri yapanlar\u0131n anlat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gelenek uzun y\u0131llarca s\u00fcr\u00fcyor. Sonunda, Cervantes<\/em>\u2019ten bir s\u00fcre \u00f6nce, anonim bir \u0130spanyol yazar, bu gelene\u011fi ciddiye almaya ba\u015fl\u0131yor. Okuru sadece g\u00fcld\u00fcrmek i\u00e7in sa\u00e7ma i\u015fler yapan karakterin yerine bu k\u00f6t\u00fcc\u00fcl ya da sa\u00e7ma durumun ciddiyeti \u00fczerine e\u011filmeye ba\u015fl\u0131yor. Bu noktada, pikaresk romanlar ba\u015fl\u0131yor. P\u00edcaro’lar genelde yoksul bir ge\u00e7mi\u015ften gelen, hayatta kalmak i\u00e7in m\u00fccadele etmeleri gereken, bunu da yalan s\u00f6yleyerek, \u00e7alarak ya da sahtekarl\u0131kla yapabilen karakterler. Yine epizodik bir anlat\u0131m var. \u00c7al, yakalan. Yalan s\u00f6yle, yakalan. Kumarda hile yap, yakalan.<\/p>\r\n

Pikaresk roman\u0131n karakterleri iki t\u00fcrl\u00fcyd\u00fc. Bir tarafta sahtekar ve ahlakd\u0131\u015f\u0131 olanlar, ahlaks\u0131zl\u0131klar\u0131n\u0131n fark\u0131nda bile olmayanlar, saf\u00e7a ve bilin\u00e7sizce hareket edenler. Lazarillo de Tormes<\/em> (1554) roman\u0131. Yine anonim, \u00e7\u00fcnk\u00fc b\u00f6yle bir karakteri tarif etmek bile ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na cesaret istiyor. Bir s\u00fcre sonra ikinci t\u00fcr bir P\u00edcaro ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Ahlakd\u0131\u015f\u0131 olan, yine \u00e7ok k\u00f6t\u00fc \u015feyler yapan fakat daha sonradan an\u0131lar\u0131n\u0131 bir \u015fekilde yazan ve yapt\u0131klar\u0131n\u0131 birka\u00e7 sayfada \u00f6\u011f\u00fctlerle anlatan kahraman. \u201cNe kadar k\u00f6t\u00fc oldu\u011fuma bak\u0131n\u2026\u201d diyerek \u00f6\u011f\u00fct veren P\u00edcaro. Yava\u015f yava\u015f bu paralel anti-idealist ve realist t\u00fcr, kad\u0131nlar hakk\u0131nda da d\u00fc\u015f\u00fcnmeye ba\u015flad\u0131, P\u00edcara\u2019lar ortaya \u00e7\u0131kt\u0131.<\/p>\r\n

Daniel Defoe<\/em>, Moll Flanders<\/em>\u2019ta bu gelene\u011fi s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc, kahraman\u0131 moralist bir P\u00edcara\u2019yd\u0131. Kad\u0131nlar i\u00e7in ba\u011f\u0131ms\u0131z olman\u0131n imk\u00e2ns\u0131z oldu\u011fu bir toplumda ya\u015f\u0131yordu. Kad\u0131n\u0131n tek istedi\u011fi iyi bir koca idi. Modern anlamda bir feminist de\u011fil elbette ama kendi toplumunda kad\u0131nlar\u0131n durumunu \u00e7ok iyi kavram\u0131\u015ft\u0131. \u00c7ok ahlakl\u0131 olmayan bir ya\u015fam\u0131n sonuna do\u011fru ahlak\u0131n ne oldu\u011funu anlam\u0131\u015ft\u0131. Sonunda dine d\u00f6n\u00fcp, Virginia\u2019ya ta\u015f\u0131n\u0131p mutlu bir hayata ba\u015flad\u0131. Bir ba\u015fka Defoe<\/em> roman\u0131 Roxana: The Fortunate Mistress<\/em> (1724)\u2019da yine kahraman o d\u00f6nemde toplumda kad\u0131nlar\u0131n durumunun tamamen evlili\u011fe ve kocas\u0131n\u0131n nas\u0131l birisi oldu\u011funa ba\u011f\u0131ml\u0131 oldu\u011funu anlam\u0131\u015ft\u0131. Bir ahmakla evlenmi\u015fti, \u00e7ok mutsuzdu. Tek ba\u015f\u0131na ya\u015famaya karar verdi, fahi\u015felik yapt\u0131, \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7in sava\u015ft\u0131. Sonra, neyse devam\u0131n\u0131 anlatmayaca\u011f\u0131m (Pavel Hoca pislik yap\u0131yor<\/em>).<\/p>\r\n

\u00d6zetle, iki ana e\u011filim var: idealize eden hat ve satirik hat. Cervantes<\/em>\u2019i \u00e7evreleyen eserlere bakarsak, ba\u015fka t\u00fcrler de var. 18. y\u00fczy\u0131la kadar, roman okumak isteyen biri sadece bu iki ana t\u00fcre mecbur de\u011fildi. \u015eimdi kitap\u00e7\u0131ya gitsek \u2018gizem\u2019, \u2018kurmaca\u2019, \u2018felsefe\u2019 diye etiketler g\u00f6r\u00fcyoruz, bu b\u00f6l\u00fcmlerde ne t\u00fcr kitaplar oldu\u011funu gayet iyi biliyoruz. 16. ve 17. y\u00fczy\u0131lda da insanlar ne sat\u0131n ald\u0131klar\u0131n\u0131 ayn\u0131 \u015fekilde biliyorlard\u0131.<\/p>\r\n