![\"\"](\"https:\/\/i0.wp.com\/yalpertem.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2018\/05\/gilles-deleuze-spinoza-%C3%BCzerine-onbir-ders.jpg?resize=275%2C409\")
<\/p>\n<\/p>\n
”<\/p>\n
Bir duygu nedir? Spinoza der ki bu duygulan\u0131\u015f\u0131n ku\u015fatt\u0131\u011f\u0131 bir \u015feydir. Duygulan\u0131\u015f bir duyguyu ku\u015fat\u0131r. Hat\u0131rlayacaks\u0131n\u0131z, kesin bir \u015fekilde s\u00f6ylemek gerekirse duygulan\u0131\u015f bir \u015feyin imgesinin benim \u00fczerimdeki anl\u0131k etkisidir. Mesela alg\u0131lar duygulan\u0131\u015ft\u0131r. Eylemimin ba\u011flant\u0131l\u0131 oldu\u011fu \u015feylerin imgesi bir duygulan\u0131\u015ft\u0131r. Duygulan\u0131\u015f bunlar\u0131n hepsini ku\u015fat\u0131r. Bunlar Spinoza’n\u0131n s\u00fcrekli olarak kulland\u0131\u011f\u0131 kelimelerdir. Ku\u015fatma: Bunu hakikaten maddi metafor gibi ele almak gerekir, yani duygulan\u0131\u015f\u0131n kendi i\u00e7inde bir duygu vard\u0131r. Duygu ile duygulan\u0131\u015f aras\u0131nda bir do\u011fa fark\u0131 vard\u0131r. Duygu duygulan\u0131\u015fa ba\u011f\u0131ml\u0131 bir \u015fey de\u011fildir, duygulan\u0131\u015f taraf\u0131ndan ku\u015fat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r, ama ba\u015fka bir \u015feydir. Aralar\u0131nda do\u011fa fark\u0131 vard\u0131r. Duygulan\u0131\u015f\u0131n, yani \u015feyin imgesi ve imgenin \u00fczerimdeki etkisi neyi ku\u015fat\u0131r? Bir ge\u00e7i\u015fi veya bir intikali ku\u015fat\u0131r. Bu ge\u00e7i\u015f veya intikal s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fc bir anlamda ele almak gerekir. Ni\u00e7in? G\u00f6r\u00fcyorsunuz bu \u015fu anlama gelir: Zihnin yapt\u0131\u011f\u0131 bir kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmadan bamba\u015fka bir \u015feydir, art\u0131k zihnin yapt\u0131\u011f\u0131 kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmalar alan\u0131nda de\u011filiz. Bu iki durum aras\u0131nda zihnin yapt\u0131\u011f\u0131 bir kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rma de\u011fildir; duygulan\u0131\u015f taraf\u0131ndan, duygulan\u0131\u015f\u0131n b\u00fct\u00fcn\u00fc taraf\u0131ndan ku\u015fat\u0131lan bir ge\u00e7i\u015ftir. Her anl\u0131k duygulan\u0131\u015f bir ge\u00e7i\u015f ku\u015fat\u0131r. Neye intikal? Neye ge\u00e7i\u015f? Bir kez daha s\u00f6yl\u00fcyorum, bu hi\u00e7bir \u015fekilde zihnin yapt\u0131\u011f\u0131 bir kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rma de\u011fildir. \u00c7ok a\u011f\u0131r ilerlemek i\u00e7in \u015funu da eklemeliyim: Ya\u015fanm\u0131\u015f bir ge\u00e7i\u015f, ya\u015fanm\u0131\u015f bir intikal; bunun bilin\u00e7li olmas\u0131 zorunlu de\u011fil. Her durum ya\u015fanm\u0131\u015f bir ge\u00e7i\u015f veya intikal gerektirir. Neden neye ge\u00e7i\u015f? Ne ile ne aras\u0131nda ge\u00e7i\u015f? Kesin bir \u015fekilde s\u00f6yleyecek olursak zamanda iki an ele alaca\u011f\u0131m, iki an, a ve a’ birbirine ne kadar yak\u0131n olursa olsun, her zaman \u00f6nceki andan \u015fimdiki ana bir ge\u00e7i\u015f vard\u0131r. \u00d6nceki andan mevcut ana ge\u00e7i\u015f do\u011fas\u0131 gere\u011fi \u00f6nceki andan da, mevcut andan da farkl\u0131d\u0131r. Ge\u00e7i\u015fin kendine \u00f6zg\u00fc bir taraf\u0131 vard\u0131r; bu da s\u00fcre ad\u0131 verilen, Spinoza’n\u0131n s\u00fcre dedi\u011fi \u015feydir. S\u00fcre ya\u015fanm\u0131\u015f ge\u00e7i\u015f, ya\u015fanm\u0131\u015f intikal demektir. S\u00fcre nedir? Asla bir \u015fey de\u011fildir, bir \u015feyden bir ba\u015fkas\u0131na ge\u00e7i\u015ftir. Yaln\u0131zca \u015funu s\u00f6ylemek yeter: Ya\u015fanm\u0131\u015f oldu\u011fu \u00f6l\u00e7\u00fcde. Y\u00fczy\u0131llar sonra Bergson’un s\u00fcreyi bir felsefi kavram haline getirmesi tamamen farkl\u0131 etkilerden dolay\u0131 olacakt\u0131r. Her \u015feyden \u00f6nce bunu kendine \u00f6zg\u00fc bir \u015fekilde yapacakt\u0131r, Spinoza’n\u0131n etkisi alt\u0131nda de\u011fil. Yine de s\u00fcrenin Bergsoncu kullan\u0131m\u0131n\u0131n, Spinoza’n\u0131nkiyle tam anlam\u0131yla \u00f6rt\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcne dikkat \u00e7ekiyorum. Bergson “s\u00fcre” dedi\u011fi \u015feyi anlatmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 zaman \u015f\u00f6yle diyor: Zamanda birbirine istedi\u011finiz kadar yak\u0131n ruhsal haller d\u00fc\u015f\u00fcnebilirsiniz. a haliyle a’ halini bir dakika, bir saniye veya saniyenin binde biriyle ayr\u0131lm\u0131\u015f olarak d\u00fc\u015f\u00fcnebilir, yani gitgide daha \u00e7ok kesit alabilir, daha k\u00fc\u00e7\u00fck par\u00e7aya ay\u0131rabilir ve birbirine daha da yakla\u015ft\u0131rabilirsiniz. Bergson der ki zaman\u0131 par\u00e7alar\u0131na ay\u0131rma i\u015fleminde, gitgide daha h\u0131zl\u0131 kesitler alarak ne kadar sonsuza do\u011fru giderseniz gidin kar\u015f\u0131la\u015faca\u011f\u0131n\u0131z hep haller olacakt\u0131r, ba\u015fka bir \u015fey de\u011fil.<\/p>\n
Ve hallerin daima uzaysal olduklar\u0131n\u0131 da ekler Bergson. Kesitler hep uzaysald\u0131r. Kesitleri ne kadar birbirine yakla\u015ft\u0131r\u0131rsan\u0131z yakla\u015ft\u0131r\u0131n, yine de yakalayamayaca\u011f\u0131n\u0131z bir \u015fey kalacakt\u0131r, bir kesitten \u00f6tekine ge\u00e7i\u015f, ne kadar k\u00fc\u00e7\u00fck olursa olsun. Bergson’un s\u00fcre dedi\u011fi \u015fey basit olarak nedir? Bir kesitten \u00f6tekine ge\u00e7i\u015f, bir halden di\u011ferine ge\u00e7i\u015ftir. Diyeceksiniz ki bir halden di\u011ferine ge\u00e7i\u015f bir hal de\u011fildir, t\u00fcm bunlar \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fc \u015feyler de\u011fildir. Ama bu ya\u015fanm\u0131\u015f\u0131n hakikaten derin bir \u00f6zelli\u011fini g\u00f6sterir. Ge\u00e7i\u015ften, bir halden di\u011ferine ge\u00e7i\u015ften, ge\u00e7i\u015fi bir haline getirmeden nas\u0131l bahsedeceksiniz? Bu dile getirme, \u00fcslup, hareket problemleri yaratacakt\u0131r, her t\u00fcrl\u00fc problemi ortaya \u00e7\u0131karacakt\u0131r. Oysa s\u00fcre tam da budur, bir halden \u00f6tekine ya\u015fanm\u0131\u015f bir ge\u00e7i\u015ftir ve ne bir hale ne de \u00f6tekine indirgenemez, dolay\u0131s\u0131yla hi\u00e7bir hale indirgenemez. S\u00fcre iki kesit aras\u0131nda olup bitendir. Bir bak\u0131ma s\u00fcre her zaman s\u0131rt\u0131m\u0131zdad\u0131r, s\u00fcre s\u0131rt\u0131m\u0131zda ge\u00e7er. \u0130ki g\u00f6z k\u0131rpma aras\u0131ndad\u0131r. E\u011fer s\u00fcreye yakla\u015f\u0131k bir \u00f6rnek isterseniz: Birine bak\u0131yorum, \u00f6tekine bak\u0131yorum: S\u00fcre ne \u015furada ne de oradad\u0131r. S\u00fcre ikisi aras\u0131nda olup bitendir. \u0130stedi\u011fim kadar h\u0131zl\u0131 gitmi\u015f olay\u0131m, s\u00fcre tan\u0131m icab\u0131 daha h\u0131zl\u0131 gidecektir, sanki de\u011fi\u015fken bir h\u0131z katsay\u0131yla tan\u0131mlanm\u0131\u015f gibi: Ne kadar h\u0131zl\u0131 olursam olay\u0131m, s\u00fcrem benden daha h\u0131zl\u0131. Bir halden \u00f6tekine ne kadar h\u0131zl\u0131 ge\u00e7ersem, ge\u00e7i\u015f bu iki hale de indirgenemez olarak kalacakt\u0131r. \u0130\u015fte her duygulan\u0131\u015f\u0131n ku\u015fatt\u0131\u011f\u0131 \u015fey budur.<\/p>\n
\u015e\u00f6yle diyece\u011fim: Her duygulan\u0131\u015f ona hangi ge\u00e7i\u015fle varm\u0131\u015fsak onu ku\u015fat\u0131r. Veya ayn\u0131 \u015fekilde: Her duygulan\u0131\u015f ona hangi ge\u00e7i\u015fle varm\u0131\u015fsak onu ve ondan hangi duygulan\u0131\u015fla \u00e7\u0131k\u0131yorsak onu ku\u015fat\u0131r, iki duygulan\u0131\u015f ne kadar yak\u0131n olurlarsa olsun. Demek ki \u00e7izgimi tamamlamak i\u00e7in \u00fc\u00e7 zamanl\u0131 bir \u00e7izgi \u00e7izmem gerekir: a, a’, a”; a mevcut an\u0131n anl\u0131k duygulan\u0131\u015f\u0131d\u0131r, a’ hemen sonraki, a” bir sonra gelecek oland\u0131r. Bunlar\u0131 istedi\u011fim kadar birbirine yakla\u015ft\u0131ray\u0131m, daima onlar\u0131 ay\u0131ran bir \u015fey kalacakt\u0131r; yani ge\u00e7i\u015f fenomeni. Bu ge\u00e7i\u015f fenomeni, ya\u015fanm\u0131\u015f bir fenomen olmas\u0131 bak\u0131m\u0131ndan s\u00fcredir: \u00d6z\u00fcn \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc aidiyeti i\u015fte budur. \u00d6yleyse \u015fimdi duyguya ili\u015fkin biraz daha kesin bir tan\u0131m\u0131m var; duygu, yani her duygulan\u0131\u015f\u0131n ku\u015fatt\u0131\u011f\u0131, ondan do\u011fas\u0131 itibar\u0131yla yine de farkl\u0131 olan ge\u00e7i\u015ftir, \u00f6nceki halden \u015fu andaki hale veya \u015fu andaki halden sonraki hale ya\u015fanm\u0131\u015f ge\u00e7i\u015ftir. Buraya kadar iyi.<\/p>\n
”<\/p>\n
Gilles Deleuze, Spinoza \u00dczerine 11 Ders, \u00e7ev. Ulus Baker, Kabalc\u0131 Yay\u0131nlar\u0131, 2008 [1970],\u00a0 s. 59-62.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"